ENERJİ İÇECEKLERİNDEN SONRA ESRAR DA MARKET RAFLARINDA

THC İçeren İçecekler, Yasal Boşluklar ve Yeni Bir Halk Sağlığı Sorunu

Prof. Dr. F. Cankat Tulunay

1. Giriş

Amerika Birleşik Devletleri'nde son üç yıl içinde market raflarına, içki dükkânlarına ve hatta bazı bakkallara sessizce giren bir ürün kategorisi var: kenevirden (hemp) elde edilen THC içeren içecekler. Renkli kutuları, meşrubat estetiği ve "alkolsüz alternatif" pazarlama diliyle satılan bu ürünler, aslında psikoaktif bir madde olan tetrahidrokannabinolü (THC) tüketiciye — bazen hiç fark ettirmeden — ulaştırıyor. Pazar 2018'de neredeyse yoktan var olmuş, 2026 itibarıyla 500 ile 750 arasında markanın rekabet ettiği, yıllık satışları 1,4 milyar doları bulması beklenen bir sektöre dönüşmüştür.

Bu büyümenin arkasında bilinçli bir düzenleme değil, 2018 tarihli bir tarım yasasının bıraktığı bir boşluk vardır. Sonuç, doğrudan gıda güvenliği, tüketici koruması ve ilaç düzenlemesi kesişiminde duran; ancak yedi yıl boyunca hiçbirinin tam sorumluluk almadığı bir ürün kategorisidir. Bu yazının amacı, olayı yalnızca "çocuklar yanlışlıkla esrarlı içecek içti" haberciliğinin ötesine taşımak; yasal mimariyi, farmakokinetik gerçekleri, düzenleyici başarısızlığın somut verilerini ve — asıl önemlisi — Türkiye açısından çıkarılması gereken dersleri birlikte ele almaktır. Çünkü buradaki mesele yalnızca bir Amerikan pazar tuhaflığı değil; "kalite ve güvenlik varsayılamaz, doğrulanmalıdır" ilkesinin evrensel bir sınama alanıdır.

2. Yasal Altyapı: Bir Kelime Oyunundan Milyar Dolarlık Pazara

2.1. 2018 Farm Bill: Niyet ve Sonuç Arasındaki Uçurum

2018 tarihli Agriculture Improvement Act ("Farm Bill"), endüstriyel keneviri (hemp) federal düzeyde kontrollü madde tanımının dışına çıkarmıştır. Yasanın gerekçesi açıktı: lif, tohum, tekstil ve gıda amaçlı kenevir tarımını serbestleştirmek. Bunun için de bitkinin kuru ağırlık bazında %0,3'ten az delta-9 THC içermesi koşulu getirilmiştir.

Ancak yasa, bu tanımı yaparken bir ayrıntıyı gözden kaçırmış — ya da bilerek belirsiz bırakmıştır: kenevirden elde edilebilecek delta-8 THC, THCA ve benzeri diğer psikoaktif kannabinoidlerin nihai tüketici ürünlerinde kullanımını açıkça düzenlememiştir. Endüstri bu boşluğu hızla fark etmiş ve yedi yıl boyunca, klasik esrardaki (marijuana) delta-9 THC yerine kimyasal olarak dönüştürülmüş kannabinoidleri veya sınırın hemen altında delta-9 THC içeren "yasal" ürünleri piyasaya sürerek bu boşluğu bir iş modeline dönüştürmüştür.

2.2. Controlled Substances Act ile Çelişen İkili Yapı

ABD'de klasik esrar hâlâ federal düzeyde Schedule I sınıfında, yani tıbbi kullanımı kabul edilmeyen, yüksek bağımlılık potansiyeli taşıyan maddeler arasında yer almaktadır. Buna karşın, kenevir kaynaklı ve toplam THC miktarı düşük görünen ürünler serbestçe dolaşabilmektedir. Bu ikili yapı, aynı molekülün (THC) kaynağına göre bir ürünün yasadışı uyuşturucu ya da serbestçe satılabilir bir "gıda takviyesi benzeri" ürün olarak sınıflandırılmasına yol açmıştır — kimyasal kimliğin değil, üretim kaynağının belirleyici olduğu, farmakolojik açıdan savunulması güç bir ayrım.

2.3. FDA'nın Yetki Boşluğu

Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), yanıltıcı etiketleme, gıda katkı maddeleri ve sağlık beyanları konusunda geniş yetkilere sahip olmasına rağmen, hemp kaynaklı THC içeceklerini kapsamlı bir federal çerçeveye oturtmakta uzun süre yetersiz kalmıştır. Bunun sonucunda düzenleme fiilen eyaletlere devredilmiş, ülke genelinde birbirinden çok farklı, parçalı ve denetimi zayıf bir mevzuat tablosu ortaya çıkmıştır. Bazı eyaletler bu ürünleri alkol benzeri sıkı denetime tabi tutarken, birçok eyalette herhangi bir yaş sınırlaması, satış noktası kısıtlaması ya da doz üst sınırı dahi bulunmamaktadır.

2.4. Kasım 2025 Dönüm Noktası: "Total THC" Standardına Geçiş

12 Kasım 2025 tarihinde ABD Kongresi, 2026 mali yılı tarım bütçesi kanununun (Public Law 119-37) bir parçası olarak kenevir tanımını kökten değiştirmiştir. Yeni düzenleme, yalnızca delta-9 THC yerine "toplam THC" (total THC) kavramını esas almaktadır; bu kavram delta-8 THC, THCA ve THC benzeri etki gösteren diğer tüm kannabinoidleri de kapsamaktadır.

Yasanın getirdiği en kritik eşik, nihai tüketici ürünü başına — yani kap/kutu/şişe başına — en fazla 0,4 miligram toplam THC sınırıdır. Bu, önceki fiilen uygulanan sınırların yüz kat altında, sektörün kendi tahminine göre mevcut ürünlerin yaklaşık %95'ini kapsam dışına iten bir eşiktir. Yasa ayrıca, bitkide doğal olarak bulunmayan ya da laboratuvarda kimyasal dönüşümle elde edilen kannabinoidleri (delta-8, delta-10, HHC, THCP gibi) kenevir tanımından tamamen çıkarmaktadır.

Düzenlemenin yürürlüğe girişi kanunun kabulünden 365 gün sonra, yani 12 Kasım 2026 olarak belirlenmiştir. Sektöre bir yıllık bir uyum/geçiş süresi tanınmış; bu süre boyunca üreticilerin ürün formülasyonlarını değiştirmesi, eyalet düzeyinde koruma araması ya da yasayı değiştirmek için lobi faaliyeti yürütmesi beklenmektedir. Aralık 2025'te imzalanan bir başkanlık kararnamesi ise bu 0,4 mg sınırının yeniden gözden geçirilebileceğine, esrarın Schedule III'e alınması yönünde adımlar atılacağına işaret etmektedir — yani konu Temmuz 2026 itibarıyla hâlâ hareketli ve tam olarak oturmamış bir mevzuat alanıdır.

2.5. Karşılaştırmalı Eşik Değerleri

Farklı hukuk sistemlerinin THC içeren ürünlere yaklaşımı arasındaki fark, aşağıdaki tabloda özetlenmiştir; bu tablo aynı zamanda ilerleyen bölümlerde ele alınacak uluslararası karşılaştırmanın da bir ön çerçevesini oluşturmaktadır.

Yargı Alanı / Standart	Ölçüt	Sınır Değer
ABD — 2018 Farm Bill (eski)	Delta-9 THC, kuru ağırlık	%0,3'ün altı
ABD — 2025 düzenlemesi (2026'da yürürlükte)	Toplam THC, nihai ürün/kap	0,4 mg/kap
Kanada — Cannabis Act (yasal kannabis)	THC, paket başına (yenilebilir/içecek)	10 mg/paket
AB — EFSA günlük alım kılavuzu	THC, vücut ağırlığı başına/gün	1 mg/kg/gün (≈70 kg için 70 mg)
AB — hemp tohumu ürünleri (2023 sonrası)	THC, kuru ürün / yağ	3 mg/kg (kuru) — 7,5 mg/kg (yağ)

Bu tablo tek başına çarpıcı bir noktayı ortaya koymaktadır: aynı molekül için, yalnızca kaynağına ve ürün kategorisine bağlı olarak, düzenlenmiş pazarlarda (Kanada) kap başına 10 miligrama kadar izin verilirken, ABD'nin yeni "sıkılaştırılmış" standardı kap başına 0,4 miligramda durmaktadır — düzenlenmiş kannabis pazarının izin verdiği dozun yirmi beşte biri. Bu fark, aslında sorunun düzenlemenin "sıkı" ya da "gevşek" olmasından değil, kimin, hangi kurumsal çerçevede, hangi doğrulama mekanizmasıyla denetlediğinden kaynaklandığını göstermektedir.

3. THC İçecek Pazarının Patlayıcı Büyümesi

THC içeceklerinin yükselişi tesadüfi değildir; iki eğilimin kesişiminde gerçekleşmiştir. Birincisi, Amerikalıların alkol tüketimini kademeli olarak azaltması ve "ayık ama rahatlamış" (sober-curious) bir tüketici profilinin büyümesidir. İkincisi ise, 2018 Farm Bill'in bıraktığı boşluğun, klasik kannabis dispanserleri dışında — yani eyalet kannabis lisansı gerektirmeden — sıradan market, içki dükkânı ve bazı bakkallarda satış yapılmasına olanak tanımasıdır.

Bu iki eğilim birleşince ortaya, 500-750 markanın rekabet ettiği ve 2026'da 1,4 milyar dolarlık satışa ulaşması beklenen bir pazar çıkmıştır. Ayrı bir ölçüme göre, yalnızca ölçülebilir perakende satışlar 239 milyon dolara ulaşmış durumdadır. Sektörün büyüme hızı, düzenleyici kurumların uyum sağlama hızını fersah fersah geride bırakmıştır; bu, ilaç ve gıda takviyesi endüstrisinde defalarca tekrarlanan bir örüntüdür — önce pazar oluşur, düzenleme yıllar sonra, genellikle bir kriz sonrasında gelir.

Bu ürünlerin dağıtım kanalı da kritik bir ayrıntıdır. Kannabis dispanserlerinde satılan ürünler, ilgili eyaletin kannabis mevzuatına (yaş doğrulama, doz üst sınırı, ambalaj gereklilikleri) tabiyken, hemp kaynaklı THC içecekleri sıradan gıda/içecek rafında, çoğu zaman hiçbir yaş kontrolü ya da özel uyarı etiketi olmadan satılmaktadır. STAT News'in Temmuz 2026 tarihli bir araştırması, bu içeceklerin gazoz, buzlu çay ve hatta çikolatalı sütün yanında raflara yerleştirildiğini; bunun birçok eyalet mevzuatına aykırı olmasına rağmen fiilen sürdüğünü belgelemiştir.

4. Çocuklarda Yanlışlıkla Tüketim ve Zehirlenmeler

Bu makalenin en somut ve en acil kısmı, çocuklarda görülen kazara zehirlenme vakalarındaki artıştır. Ulusal Zehir Veri Sistemi (National Poison Data System) kayıtlarına dayanan bir çalışma, 6 yaşın altındaki çocuklarda yenilebilir kannabis ürünlerine bağlı maruziyetlerin 2017'de 207 vakadan, 2021'de 3.054 vakaya çıktığını göstermektedir — dört yılda on beş kattan fazla bir artış. Daha yakın tarihli veriler bu eğilimin hız kesmediğini, tam tersine ivmelendiğini ortaya koymaktadır: zehir merkezlerine bildirilen 6 yaş altı kannabis maruziyeti vakaları 2009-2024 arasında %6.000'in üzerinde, 6-12 yaş grubunda ise %13.000'in üzerinde artmıştır.

Bu istatistiklerin arkasındaki klinik tablo da hafif değildir. Hemp kaynaklı delta-8 ürünlerine maruz kalan 27 çocuğu inceleyen küçük ölçekli bir çalışmada, vakaların %30'u yoğun bakım ünitesine yatırılmıştır; çoğunda anormal derecede düşük kan basıncı görülmüş, %22'sinde solunum güçlüğü, %59'unda ise intravenöz sıvı tedavisi gerekmiştir. Tennessee eyaletinde tek bir yıl içinde (Mart 2024-Şubat 2025) bildirilen 98 delta-8 zehirlenme vakasının 42'si 5 yaş ve altı çocuklarda görülmüş, bunların 16'sı hastaneye yatırılmıştır. Ayrı bir hastane kaynağı, 2024 yılında yalnızca kendi kurumlarına THC zehirlenmesiyle başvuran çocuk sayısının bir düzineyi aştığını, bu vakaların yaklaşık %10'unun pediatrik yoğun bakım desteği gerektirdiğini bildirmektedir. Klinik tablo; derin letarji, solunum depresyonu, nöbetler ve ağır olgularda komaya varan bilinç kaybını içermektedir.

2026 yazında yayımlanan bir gazetecilik araştırmasında görüşülen bir hastane hekimi, kendi kurumlarına haftada dört ila beş vaka geldiğini; bunların bir kısmının rengarenk ambalajlara ilgi duyan meraklı küçük çocuklar, bir kısmının ise bilinçli deneme yapan ancak dozu hafife alan ergenler olduğunu, zaman zaman da kannabis ürününü sıradan bir içecekle karıştıran gençlerin başvurduğunu aktarmıştır.

Burada altı çizilmesi gereken yapısal bir nokta var: söz konusu artış yalnızca "daha fazla kannabis kullanılıyor" olmasından değil, ürün formatının değişmesinden kaynaklanmaktadır. Kannabis sigara ya da nargile şeklinde tüketildiğinde, küçük bir çocuğun yanlışlıkla ve etkili dozda maruz kalması pratik olarak zordur. Oysa şekerleme görünümlü jelibonlar ve meşrubat görünümlü içecekler, tam da çocukların çekineceği değil, tam tersine ilgisini çekecek bir forma bürünmüştür. Bu, ürün tasarımının kendisinin bir halk sağlığı değişkeni hâline geldiği, ilaç ambalajı güvenliği literatüründe uzun süredir bilinen ama burada kannabis bağlamında yeniden karşımıza çıkan bir olgudur.

5. Ambalaj ve Etiketleme Sorunları

THC içeceklerinin çoğu, tasarım dili açısından sıradan enerji içeceklerinden, aromalı sodalardan ya da meyve suyu bazlı meşrubatlardan neredeyse ayırt edilemez durumdadır. Kutu üzerindeki THC uyarısı çoğu zaman küçük punto ile, arka yüzde, diğer besin değeri bilgileri arasında kaybolmaktadır. Bazı ürünler açıkça "şekerleme" estetiğini taklit etmekte; bu durum, eyalet başsavcılarının ortak kaygı konularından birini oluşturmaktadır — ürünlerin bilinen şeker ve atıştırmalıklara benzetilerek pazarlanması ve düzenlenmiş kannabis pazarlarında standart olan güvenlik önlemlerinin (çocuk kilitli ambalaj, net uyarı etiketi, satış noktası kısıtlaması) bu ürünlerde bulunmaması.

Ambalaj sorunu, kap başına doz hesaplaması ile de iç içe geçmektedir. Yeni federal düzenleme, 0,4 mg sınırını "kap" (perakende satışa sunulan en içteki ambalaj) başına tanımlamaktadır — servis (porsiyon) başına değil. Bu, tek kutuda birden fazla "servis" bulunduğunu iddia eden ama fiilen tek seferde tüketilen ürünlerde, tüketicinin gerçekte aldığı dozu etiketten kestirmesini daha da zorlaştırmaktadır. Bu, ilaç ambalajlarında dozaj birimi ile toplam ambalaj içeriği arasındaki farkın açıkça belirtilmesi zorunluluğunun neden var olduğunu hatırlatan bir örnektir.

6. Nanoemülsiyon Teknolojisi ve Farmakokinetik Özellikler

THC içeceklerinin hızla popülerleşmesinin altında yatan asıl teknik yenilik, nanoemülsiyon teknolojisidir ve bu, makalenin en önemli farmakolojik boyutunu oluşturmaktadır. THC ve CBD, log P değerleri sırasıyla yaklaşık 6,97 ve 6,33 olan, son derece lipofilik (yağda çözünen) moleküllerdir; log P değeri 5'in üzerinde olan bir bileşik pratik olarak suda çözünmez kabul edilir. Bu nedenle THC'yi doğrudan sulu bir içeceğe katmak, teknik olarak zeytinyağını suya karıştırmaya benzer bir zorluk taşır.

Klasik yenilebilir kannabis ürünleri (kek, çikolata gibi) bu sorunu, THC'yi yağ bazlı bir ortamda (MCT yağı, tereyağı) çözerek aşar; bu da sindirim sisteminin yavaş çalışmasına bağlı olarak etkinin geç başlamasına (30 dakika ile 2 saat arası) yol açar ve karaciğerdeki ilk geçiş metabolizması nedeniyle oral biyoyararlanım yalnızca %6-10 düzeyinde kalır. Nanoemülsiyon teknolojisi ise THC damlacıklarını 20-200 nanometre büyüklüğünde, suyla uyumlu mikro-parçacıklara dönüştürerek bu sınırlamayı ortadan kaldırır. Sonuç, hem çok daha hızlı bir etki başlangıcı (10-20 dakika, bazı iddialara göre 7 dakikaya kadar inen süreler) hem de dramatik biçimde artmış biyoyararlanımdır (%40-50'ye, hatta bazı formülasyonlarda daha yükseğe çıkan oranlar); bu da klasik yenilebilir ürünlere kıyasla 3 ila 5 kat artışa denk gelmektedir.

Bu farmakokinetik profilin klinik açıdan iki önemli sonucu vardır. Birincisi, düşük görünen miligram değerlerinin (örneğin 5-10 mg) nano formülasyonda, klasik bir yenilebilir üründeki 30-50 mg'a denk bir etki yaratabilmesidir — tüketicinin "düşük doz" algısı ile fiilen maruz kaldığı etki arasında önemli bir uyumsuzluk oluşur. İkincisi, hızlı emilimin getirdiği keskin plazma pik konsantrasyonu (Cmax), özellikle düşük vücut ağırlığına sahip bir çocukta, klasik yenilebilir ürünlere kıyasla daha hızlı ve daha öngörülemez bir klinik tabloya yol açabilmektedir. Nitekim STAT News'in aktardığı klinik gözlemler de, nanoemülsiyon teknolojisi sayesinde intoksikasyonun 15-20 dakika gibi kısa bir sürede başlayabildiğini, bunun jelibon türü yenilebilir ürünlerden daha hızlı olduğunu ve bir yetişkinin durumu fark etmesinden önce çocuğun tüm dozu tüketebileceğini doğrulamaktadır.

7. Pediatrik Acil Servislerden Bildirilen Vakalar: Sistemik Bir Örüntü

Bölüm 4'te aktarılan sayısal verilerin ötesinde, pediatrik acil servis ve yoğun bakım literatürü, THC/kannabinoid maruziyetinin klinik seyrine dair tutarlı bir tablo çizmektedir. Kanada'da yapılan sistematik bir derlemede incelenen 46 çalışmada, çocuklardaki istem dışı kannabis maruziyetlerinin %88'inin yenilebilir kannabis ürünleri (jelibon, çikolata, pasta ya da içecek) yoluyla gerçekleştiği görülmüştür. Bu, sorunun sigara ya da diğer inhalasyon yollarından değil, doğrudan gıda-benzeri ürün formatından kaynaklandığını bir kez daha doğrulamaktadır.

Klinik tablo genellikle merkezi sinir sistemi baskılanması ile karakterizedir: 2017-2021 dönemine ait Ulusal Zehir Veri Sistemi kayıtlarının incelendiği bir çalışmada, 6 yaş altı 7.043 yenilebilir kannabis maruziyetinin %70'inde merkezi sinir sistemi depresyonu görülmüş, vakaların %22,7'si hastaneye yatırılmıştır; aynı beş yıllık dönemde kazara pediatrik kannabis alımında %1.375'lik bir artış belgelenmiştir. Bir vaka raporunda, altı yaşındaki bir çocuğun THC içeren yenilebilir bir ürünü kazara tükettikten yaklaşık iki saat sonra derin letarji, bilinç bulanıklığı ve artmış kas tonusuyla acil servise başvurduğu; havayolunun korunması ve yakın izlem gerektiği aktarılmaktadır.

Bu tablonun önemi, THC'nin "hafif" ya da "doğal olduğu için güvenli" bir madde olduğu yönündeki yaygın kamuoyu algısıyla doğrudan çelişmesidir. Klinik farmakoloji açısından mesaj nettir: bir maddenin toksisite profili, o maddenin yasal statüsünden ya da pazarlama diline yansıyan "doğallık" vurgusundan bağımsızdır. Küçük bir çocukta, vücut ağırlığına göre standardize edilmemiş bir THC dozu, öngörülemez ve potansiyel olarak ağır bir klinik tabloya yol açabilir.

8. Kalite Kontrol ve Laboratuvar Sorunları: Etikette Ne Yazıyorsa O mu Var?

Bu makalenin klinik farmakoloji açısından belki de en çarpıcı bulgusu, 2026 yılında yayımlanan bağımsız bir laboratuvar araştırmasından gelmektedir. Kâr amacı gütmeyen bir tüketici test kuruluşu, piyasadan satın aldığı 21 hemp kaynaklı delta-9 THC içeceğini, ISO/IEC 17025 akreditasyonuna sahip üç bağımsız laboratuvara göndermiştir. Sonuç: test edilen ürünlerin yalnızca 4'ü (%19'u) etiketlenen değerin %90-110 aralığında, yani "doğru doz" kabul edilebilecek bir aralıkta çıkmıştır. On iki ürün ise etiketlenen değerin %80'inin altında kalmıştır.

Daha da endişe verici olan, üretim noktasında düzenlenen ve QR kod üzerinden erişilebilen analiz sertifikaları (Certificate of Analysis) ile perakende noktasından satın alınan ürünlerde bağımsız laboratuvarların ölçtüğü gerçek değerler arasındaki uyumsuzluktur. Bu, üretim anında yapılan bir kalite kontrolün, rafa ulaşan ürünün gerçek içeriğini garanti etmediğini; parti-parti doğrulamanın ve raf ömrü boyunca stabilite çalışmalarının sistematik olarak eksik olduğunu göstermektedir.

Bu bulgu, kannabis ürünleri literatüründeki daha geniş bir örüntüyle de uyumludur. Çiçek ve konsantre kannabis ürünlerinin etiket doğruluğunu inceleyen bir çalışmada, konsantre ürünlerin %96'sının etiketlenen değerin ±%15'i içinde kaldığı, ancak çiçek formundaki ürünlerde bu oranın %56,7'ye düştüğü; her iki kategoride de gözlenen THC potansiyelinin etikette yazandan sistematik olarak daha düşük çıktığı bildirilmiştir. Ayrı bir çalışmada ise tam tersi bir örüntü — etiketlerin gerçek değerden %23 ila %35 daha yüksek THC beyan ettiği — tespit edilmiştir; bu, "laboratuvar alışverişi" (lab shopping) olarak adlandırılan, üreticilerin en yüksek potansiyel değerini raporlayan laboratuvarı tercih etme eğiliminin bir sonucu olarak yorumlanmaktadır.

9. Alkol Düzenlemeleri ile THC İçeceklerinin Karşılaştırılması

THC içeceklerinin "alkole alternatif" olarak pazarlanması, ironik biçimde, iki maddenin düzenleyici rejimleri arasındaki uçurumu da görünür kılmaktadır. ABD'de alkollü içecekler, 1933'ten bu yana üç katmanlı bir dağıtım sistemi (üretici-distribütör-perakendeci), zorunlu yaş doğrulama, standart porsiyon tanımı, açık alkol yüzdesi beyanı ve eyalet alkol kontrol kurullarının sıkı denetimine tabidir. Buna karşın, aynı raflarda satılan THC içecekleri çoğu zaman bu katmanlı denetimin hiçbirine tabi değildir; yaş doğrulaması genellikle satış noktasının inisiyatifine bırakılmıştır ve fiilen uygulanmamaktadır.

Bu karşılaştırma, düzenleyici tutarsızlığın çıplak bir örneğidir: toplumun yüzyıllık deneyimle 'ne kadar tehlikeli olabileceğini' öğrendiği bir maddeye (alkol) ağır bir denetim rejimi uygulanırken, farmakokinetik profili çok daha az bilinen, hızlı etki başlangıcına sahip ve çocuklar için daha çekici bir formatta sunulan bir madde (nano-THC) fiilen denetimsiz bırakılmıştır. Massachusetts gibi bazı eyaletler 2026 başında sosyal tüketim düzenlemeleriyle bu iki kategoriyi aynı çatı altında ele almaya başlamış olsa da, bu hâlâ istisnadır, kural değildir.

10. Avrupa Birliği ve Kanada'nın Yaklaşımı: Düzenlenmiş Pazarın Ne Anlama Geldiği

10.1. Kanada: Tek Bir Ulusal Çerçeve, Net Sınırlar

Kanada, 2018'de kannabisi eğlence amaçlı kullanım için ulusal düzeyde yasallaştırmış ve THC içeren yenilebilir ürünler dahil tüm kannabis ürünlerini Sağlık Bakanlığı'nın (Health Canada) tek elden belirlediği sıkı doz sınırlarına tabi kılmıştır. Yenilebilir ürünler ve içecekler için paket başına azami 10 mg THC sınırı uygulanmaktadır — ABD'nin yeni federal standardının (0,4 mg/kap) 25 katı olsa da, bu sınırın önemi mutlak değerinde değil, tek, öngörülebilir ve ülke genelinde tutarlı biçimde uygulanan bir çerçeve içinde belirlenmiş olmasındadır. Ambalajlarda standart kırmızı altıgen kannabis simgesi zorunludur, doz aralığı parti-parti değişkenliği yansıtacak şekilde etiketlenir ve tüm ürünler tek bir ulusal izleme sistemi (seed-to-sale) üzerinden takip edilir.

Bu tekilliğin en önemli sonucu, tüketicinin "10 mg THC" ibaresinin ülkenin neresinde olursa olsun aynı anlama geldiğinden emin olabilmesidir — ki bu, Bölüm 8'de aktarılan ABD'deki laboratuvar doğrulama krizinin tam tersidir.

10.2. Avrupa Birliği: Gıda Güvenliği Merceğinden Bir Yaklaşım

AB, kannabisi ABD ya da Kanada'dan farklı bir çerçevede, esas olarak gıda güvenliği ekseninde ele almaktadır. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), THC için günlük alım üst sınırını vücut ağırlığının kilogramı başına 1 mg, yani 70 kilogramlık bir yetişkin için günde yaklaşık 70 mg olarak belirlemiştir — bu, akut toksik etkiyi önlemeyi hedefleyen geniş bir güvenlik marjı sağlayan bir referans değeridir, bir "serbestçe tüketilebilir" doz önerisi değildir. 2023'ten bu yana, kenevir tohumundan üretilen gıdalar (un, protein, yağ) için AB genelinde geçerli THC üst sınırları da yürürlüktedir: kuru ürünlerde 3 mg/kg, kenevir tohumu yağında 7,5 mg/kg.

CBD ise AB'de "yeni gıda" (novel food) statüsünde değerlendirilmekte; bu, piyasaya sürülmeden önce EFSA'nın toksikoloji ve stabilite verilerini içeren bir güvenlik dosyasını incelemesini ve bilimsel görüş bildirmesini zorunlu kılmaktadır — tıpkı bir ilacın ruhsatlandırma sürecine benzer, ön onaya dayalı bir model. 2026 başında EFSA, CBD için geçici güvenli günlük alım düzeyini vücut ağırlığının kilogramı başına 0,0275 mg (70 kilogramlık bir yetişkin için günde yaklaşık 2 mg) olarak belirlemiş, ancak bu sınırı yalnızca en az %98 saflıkta CBD içeren gıda takviyelerine uygulanabilir kılmış ve 25 yaş altı bireyler, hamile/emziren kadınlar ile ilaç kullanan kişiler için güvenliğin belirlenemediğini açıkça belirtmiştir.

Bu iki örnek, birbirinden çok farklı iki felsefeyi yansıtmaktadır. ABD modeli — hem eski hem yeni haliyle — esas olarak bir üst sınır belirleyip, bu sınırın altındaki her şeyin serbestçe pazara sürülmesine izin veren, sonradan-müdahale eden bir yaklaşımdır. Kanada ve AB modelleri ise, pazara girişten önce doğrulama, tek bir merkezi otorite ve sürekli izlemeyi esas alan, önden-doğrulayan bir yaklaşımdır. Fark, tam da sizin çalışmalarınızda tekrar eden ayrımla örtüşmektedir: değerlendirmek ile doğrulamak aynı şey değildir; bir üst sınır koymak değerlendirmedir, o sınırın fiilen her partide sağlandığını bağımsız biçimde teyit etmek doğrulamadır.

11. Türkiye İçin Olası Riskler ve Düzenleyici Dersler

Türkiye'de eğlence amaçlı kannabis kullanımı yasa dışıdır ve THC içeren içeceklerin yasal bir pazarı bulunmamaktadır; bu bakımdan ABD'deki senaryonun bire bir tekrarı kısa vadede beklenmemelidir. Ancak bu yazının Türkiye açısından önemi,şimdilik doğrudan bir THC içecek pazarı öngörüsünde değil, olayın sergilediği düzenleyici başarısızlık evrensel bir tekrarı olmasındadır.

Birincisi, "yasal boşluk" mekanizması evrenseldir. 2018 Farm Bill örneğinde olduğu gibi, bir düzenlemenin iyi niyetli, dar kapsamlı bir amaçla (endüstriyel kenevir tarımını serbestleştirmek) yazılması, ancak türev ürünler için açık bir çerçeve bırakmaması, piyasanın bu boşluğu hızla ticarileştirmesiyle sonuçlanmıştır. Türkiye'de de gıda takviyeleri, kozmetik ürünler ya da "bitkisel" etiketli ürünler için benzer boşluklar — ilaç mı, takviye mi, gıda mı olduğu net tanımlanmamış ürün kategorileri — mevcuttur ve bu makalede belgelenen ABD deneyimi, böylesi boşlukların ne kadar hızlı ve ne ölçekte istismar edilebileceğinin somut bir kanıtıdır.

İkincisi, formülasyon teknolojisinin (burada nanoemülsiyon) kendisinin bir güvenlik değişkeni olduğu gerçeği, Türkiye'deki düzenleyici çerçevelerin de dikkate alması gereken bir ilkedir. Bir etkin maddenin miligram cinsinden miktarı sabit kalsa dahi, formülasyon teknolojisindeki değişiklikler biyoyararlanımı ve dolayısıyla klinik etkiyi kökten değiştirebilir. Bu, ilaçlar için biyoeşdeğerlik çalışmalarının neden zorunlu olduğunun temel gerekçesidir ve aynı mantığın, THC gibi psikoaktif maddeler de dahil olmak üzere, formülasyon değişikliğine uğrayan her ürün kategorisi için geçerli olması gerekir.

Üçüncüsü — ve belki en doğrudan ders — bağımsız laboratuvar doğrulamasının önemidir. Bölüm 8'de aktarılan bulgu, yani test edilen 21 üründen yalnızca 4'ünün etiketlenen değere uyduğu bulgusu, üretici beyanının hiçbir zaman tek başına yeterli bir güvence olmadığını göstermektedir. Bu, bir kurumun kendi laboratuvarının ya da üreticinin kendi analiz sertifikasının, bağımsız ve çapraz doğrulama olmaksızın nihai kanıt olarak kabul edilmemesini gerekir.

Dördüncüsü, çocuk güvenliği açısından ambalaj tasarımının kendisinin bir düzenleme konusu olması gerektiğidir. THC içeceklerinin şekerleme ya da meşrubat estetiğini taklit etmesi, ürünün içeriğinden bağımsız olarak başlı başına bir risk faktörüdür. Türkiye'de gıda takviyeleri ve reçetesiz ürünler için ambalaj tasarımının çocukları hedef alan ya da yanıltıcı biçimde gıda ürünlerini taklit eden unsurlar içermemesi ilkesi, bu ABD deneyiminin ışığında yeniden gözden geçirilmeye değer bir konudur.

Son olarak, şeffaflık boşluğu meselesi burada da karşımıza çıkmaktadır. ABD'de FDA'nın kapsamlı bir federal çerçeve oluşturmakta yedi yıl gecikmesi, esasen düzenleyici kurumun kendi yetkisiz kaldığı bir alanda kamuoyuna hesap verebilir bir mekanizma sunmamasından kaynaklanmıştır. Türkiye'de EPAR benzeri bir kamuya açık değerlendirme raporu sisteminin bulunmaması — yani bir ürünün onay sürecinde hangi verilerin değerlendirildiğinin kamuoyuyla paylaşılmaması — burada tartışılan Amerikan örneğiyle aynı temel zafiyeti paylaşmaktadır: güven, doğrulanabilir kanıt yerine kurumsal itibara dayandırılmaktadır.

12. Türkiye'nin Kendi Düzenlemesi: 31 Ocak 2026 Yönetmelikleri ve Doğrulama Boşluğu Testi

Bu makalenin ilk taslağı hazırlanırken gözden kaçan, ancak konunun Türkiye açısından önemini teorik bir benzetmeden somut bir güncel vakaya taşıyan bir gelişme var: Türkiye, tam da bu yazının kaleme alındığı dönemde, kenevirden elde edilen ürünler için kapsamlı bir düzenleyici çerçeveyi fiilen yürürlüğe koymuştur. 31 Ocak 2026 tarihli ve 33154 sayılı Resmî Gazete'de, biri Tarım ve Orman Bakanlığı diğeri Sağlık Bakanlığı/TİTCK tarafından hazırlanan iki yönetmelik aynı anda yayımlanmıştır: Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik ile Kenevirden Elde Edilen Ürünlere Dair Yönetmelik. Bu iki metin, 2016 tarihli eski yetiştiricilik yönetmeliğini ve 2024'te çıkarılan İlaç Etkin Maddesi Üretimi Amaçlı Kenevir Yetiştiriciliği Yönetmeliği'ni yürürlükten kaldırarak, TBMM'nin 2025 yılında kabul ettiği kanun değişikliklerinin ikincil mevzuatını tamamlamıştır.

12.1. Çerçevenin Yapısı: Kağıt Üzerinde Sıkı Bir Sistem

Yeni düzenleme, ilk bakışta bu makalenin ABD örneğinde eleştirdiği boşlukları önceden kapatmaya çalışan, oldukça disiplinli bir mimari sunmaktadır. Çiçek ve yaprak üretimi amaçlı kenevir yetiştiriciliği, Cumhurbaşkanınca belirlenen bir kotaya bağlanmış; bu kota, Tarım Bakan Yardımcısı başkanlığında TMO Genel Müdürü, TİTCK Başkanı ve İçişleri Bakanlığı temsilcisinden oluşan bir komisyon tarafından tahsis edilmektedir. Lif, tohum ve sap üretimi ise yalnızca belirlenmiş 21 il ve bu illere bağlı ilçelerle sınırlandırılmıştır.

Ürün tarafında ise TİTCK, kenevirden elde edilen tıbbi ürün, sağlık ürünü, destek ürünü ve kişisel bakım ürünlerinin tamamı için toplam THC oranını kuru ağırlık bazında %0,3 ile sınırlamıştır. Destek ürünlerde bu sınırın aşılmadığını gösteren, TSE ISO/IEC 17025 akreditasyonuna sahip bir laboratuvardan alınmış analiz raporu ruhsat başvuru dosyasında zorunlu tutulmuştur. Satış münhasıran eczaneler üzerinden yapılabilmekte; tıbbi ve sağlık ürünleri reçetesiz satılamamakta ve Reçetem Bilgi Sistemi üzerinden izlenmektedir. Piyasaya sürülecek her ürün, karekod tabanlı bir Paket Transfer Sistemi ile üretimden son tüketiciye kadar takip edilmekte; kozmetik/kişisel bakım ürünleri için ayrıca TİTCK nezdinde bildirim zorunluluğu getirilmiştir.

12.2. Kritik Soru: Hangi %0,3?

Ancak bu makalenin 2. bölümünde ayrıntılı olarak ele alınan yasal tarihçe ışığında bakıldığında, çarpıcı bir örtüşme dikkat çekmektedir: Türkiye'nin yeni benimsediği %0,3 THC eşiği, sayısal olarak, ABD'nin 2018 Farm Bill'inde belirlediği ve tam da bu makalenin konusu olan pazar patlamasına, çocuk zehirlenmelerinde on beş kata varan artışa ve etiket-içerik uyumsuzluğuna yol açan eski standartla birebir aynıdır. Nitekim bir Türk eczacılık kaynağı da bu noktayı doğrudan teyit etmekte; ABD'nin 2018 Farm Bill çerçevesinde belirlediği %0,3 delta-9 THC eşiğinin, zaman içinde küresel düzenlemeler için bir referans noktasına dönüştüğünü belirtmektedir.

Bu örtüşme rastlantı olabilir de olmayabilir de — bu makale bir kopyalama iddiasını kanıtlayacak durumda değildir. Ancak burada asıl önemli olan, kaynağın ne olduğu değil, seçilen eşiğin kendisinin taşıdığı tarihsel bilgidir. ABD, tam da bu %0,3 delta-9 THC / kuru ağırlık standardının, hemp türevi ürünlerdeki toplam THC yükünü kontrol etmekte yetersiz kaldığını — çünkü delta-8 THC, THCA ve diğer izomerlerin bu ölçütün dışında kaldığını ve nihai üründeki gerçek psikoaktif yükü yansıtmadığını — yedi yıllık acı bir deneyimle öğrenmiş ve Kasım 2025'te bu ölçütü tamamen terk ederek 'toplam THC, nihai ürün/kap başına' esasına dayanan çok daha sıkı bir standarda (0,4 mg/kap) geçmiştir. Başka bir ifadeyle: Türkiye'nin yeni düzenlemesi, ABD'nin kendi düzenleyici tarihinin tam da terk ettiği noktada devreye girmiş görünmektedir.

12.3. Çerçeve Sıkı, Ama Doğrulama Mekanizması Hâlâ Belirsiz

Türkiye'nin yeni sisteminin, ABD'nin dağınık ve eyalet bazlı yapısına kıyasla önemli üstünlükleri vardır: tek bir ulusal otorite (TİTCK), zorunlu reçete/izleme sistemi, karekod tabanlı tam izlenebilirlik ve eczane-münhasır satış kanalı. Bu, kağıt üzerinde Kanada'nın merkezi modeline daha yakın bir mimaridir ve ABD'nin market rafı modelinden çok daha güvenli görünmektedir.

Ne var ki, bu makalenin 8. bölümünde ayrıntılandırılan asıl kırılma noktası, yönetmeliğin lafzında değil, uygulamada saklıdır. Ruhsat dosyasına konulan tek bir akredite laboratuvar raporunun, ürünün tüm raf ömrü boyunca ve her üretim partisinde aynı THC oranını koruduğunu garanti etmediği; bu makalenin 8. bölümünde belgelenen ABD örneğinde açıkça görülmüştür — 21 üründen yalnızca 4'ünün etiketlenen değere uyduğu bulgusu, tam da üretim anında alınan bir analiz sertifikasının yeterli olmadığını göstermektedir. Türkiye'nin yeni yönetmeliğinde, ruhsat sonrası, parti bazlı ve piyasadan örneklenen bağımsız doğrulamanın hangi sıklıkla yapılacağına dair kamuya açık bir mekanizma şu an için netlik taşımamaktadır. Kota tahsis komisyonunun karar kriterleri ve şeffaflığı da benzer bir belirsizlik alanıdır.

Bu nedenle, Türkiye'nin 31 Ocak 2026 düzenlemesi, bu makalenin savunduğu temel tezin — kalite ve güvenlik varsayılamaz, doğrulanmalıdır ilkesinin — kusursuz bir sınama alanı olarak öne çıkmaktadır. Düzenleme, ABD'nin terk ettiği bir eşiği (ya da en azından ona sayısal olarak denk bir eşiği) benimserken, ABD'nin eksik bıraktığı kurumsal mimariyi (tekil otorite, izlenebilirlik, reçete sistemi) fazlasıyla telafi etmiş görünmektedir. Sonucun hangi yönde çıkacağı, önümüzdeki dönemde bu sistemin fiilen nasıl işletileceğine — özellikle bağımsız, tekrarlanan ve piyasadan örneklenen doğrulamanın kurumsallaşıp kurumsallaşmayacağına bağlıdır.

13. Sonuç ve Öneriler

THC içeren içeceklerin ABD'deki yükselişi, tek bir ürün kategorisinin hikâyesi değil; bir yasal boşluğun nasıl endüstrileştiğinin, formülasyon teknolojisinin nasıl bir güvenlik değişkenine dönüştüğünün ve bağımsız doğrulama eksikliğinin nasıl somut, ölçülebilir çocuk sağlığı zararına yol açtığının ders niteliğinde bir vaka analizidir. Kasım 2025'te kabul edilen ve Kasım 2026'da yürürlüğe girmesi planlanan yeni federal düzenleme, sorunu kısmen tanımakta, ancak — Aralık 2025 kararnamesinin işaret ettiği gibi — nihai şeklinin ne olacağı hâlâ belirsizliğini korumaktadır.

Bu makalede özetlenen bulgular ışığında, aşağıdaki ilkeler hem uluslararası düzenleyici tartışma hem de Türkiye'deki benzer boşluklara yönelik politika tasarımı için yol gösterici olabilir:

• Ürün kategorisi tanımlarındaki boşluklar (ilaç mı, gıda mı, takviye mi) sistematik olarak taranmalı ve türev/yeni formülasyonlar için açık, önceden belirlenmiş bir sınıflandırma mekanizması kurulmalıdır. Sınır ürünlerde yetki Tarım Bakanlığından alınıp TİTCK na verilmelidir.
• Etkin madde miktarı sabit tutulsa dahi, formülasyon teknolojisindeki (örn. nanoemülsiyon) değişiklikler, biyoyararlanım ve klinik etki üzerindeki olası etkileri açısından ayrı bir değerlendirmeye tabi tutulmalıdır.
• Üretici beyanına dayalı analiz sertifikaları tek başına yeterli kabul edilmemeli; parti bazlı, bağımsız ve perakende noktasından örnekleme yapan doğrulama mekanizmaları zorunlu kılınmalıdır.
• Çocukları hedef alabilecek ya da gıda ürünlerini taklit eden ambalaj tasarımları, ürünün içeriğinden bağımsız olarak ayrı bir düzenleme konusu olarak ele alınmalıdır.
• Düzenleyici kurumlar, değerlendirme süreçlerine ilişkin kamuya açık, EPAR benzeri raporlama mekanizmaları geliştirerek güveni kurumsal itibardan doğrulanabilir kanıta taşımalıdır.

Sonuç olarak, bu vaka bir kez daha aynı temel ilkeyi doğrulamaktadır: kalite ve güvenlik varsayılamaz, doğrulanmalıdır. THC içeceklerinde olduğu gibi, ilaçta, gıda takviyesinde ya da herhangi bir tüketici ürününde, etiketin üzerinde yazan rakam ile tüketicinin gerçekte maruz kaldığı miktar arasındaki boşluk, ancak bağımsız, sistematik ve tekrarlanabilir doğrulama mekanizmalarıyla kapatılabilir. Aksi hâlde, düzenleyici sistemin kendisi — niyetinden bağımsız olarak — bu boşluğun bir parçası hâline gelir.

YETKİLİLER ÇOK DİKKATLİ OLUP TÜRKİYENİN BAŞINA YENİ BİR BELA GELMESİNİ ÖNLEMELİDİR. TARIM BAKANLIĞI BU TİP ÜRÜNLERE ONAY VERMEMELİ. SINIR ÜRÜNLERİN TÜM YETKİLERİ TARIM BAKANLIĞINDAN ALINARAL TITCK NA DEVREDİLMELİDİR.

Kaynaklar

• Reuters (9 Temmuz 2025). "The battle over buzz: Federal and state crackdowns on intoxicating hemp products escalate."

• Frier Levitt (2026). "The Redefinition of 'Hemp' Under Federal Law: Regulatory Compliance Guide 2026."

• Shipman & Goodwin LLP (21 Kasım 2025). "The Road Ahead for Hemp: Finding a Path Forward in the Face of the Federal Ban and Patchwork of State Laws."

• Forbes (20 Temmuz 2026). "THC Drinks Face A Federal Deadline That Could Upend The Market."

• Congress.gov / Congressional Research Service (3 Aralık 2025). "Change to Federal Definition of Hemp and Implications for Federal Enforcement." (IN12620)

• National Law Review. "How Enforceable is the New Federal Ban on Intoxicating Hemp Products?"

• Vicente LLP (7 Mayıs 2026). "2026 Federal Hemp Ban: What It Means for the Future of Consumable Hemp Products."

• Saul Ewing LLP. "Congress Enacts Hemp THC Products Ban — What the New Federal Restrictions Mean for the Industry."

• Libation Law Blog (14 Kasım 2025). "New Federal Hemp Rules and the 0.4 mg THC Cap: Bad News for Hemp Drinks."

• cannabusinessplans.com (Aralık 2025). "Update on U.S. Hemp Regulations: December 2025."

• New Jersey Cannabis Regulatory Commission. "Intoxicating Hemp FAQ."

• STAT News (21 Temmuz 2026). "THC drinks are sold beside sodas, iced tea, and even chocolate milk, often in violation of state laws."

• Tech Times (21 Temmuz 2026). "THC Sodas Beside Chocolate Milk: Kids in ICU as Mainstream Retail Ignores Laws."

• My Vanderbilt Health (4 Nisan 2025). "Children and delta-8 THC poisonings: What you need to know."

• Geisinger Media Newsroom (16 Ocak 2025). "Protecting our children from the rising threat of marijuana edibles."

• Tweet MS, Nemanich A, Wahl M. "Pediatric Edible Cannabis Exposures and Acute Toxicity: 2017–2021." Pediatrics, 2023;151.

• Gonedes AJ, Boccio E. "Accidental Synthetic Cannabinoid Poisoning in a Pediatric Patient: A Case Report." Cureus, 2024.

• Sage AP, Alahmadi M, Sabhaney V, Moe J. "Presentation of pediatric cannabis ingestion in the emergency department." BCMJ, Kasım 2025;67(9):318-323.

• Malta G, Albano GD, Lavanco G, ve ark. "Acute cannabis intoxication among the paediatric population." Front Toxicol, Nisan 2025;7:1558721.

• MG Magazine (14 Ağustos 2025). "Cannabis Nano-Emulsions: Faster Onset, Stronger Effects."

• PMC (2026). "Enhancing cannabinoid bioavailability: a crossover study comparing a novel self-nanoemulsifying drug delivery system and a commercial oil-based formulation."

• 23rd State (5 Ocak 2026). "Nanoemulsion in Cannabis: Enhanced Absorption Explained."

• Cannalabs Consulting (4 Haziran 2026). "Cannabis Beverage Formulation: Stability, Onset & Failure Modes."

• MG Magazine (Temmuz 2026). "Most Tested Hemp THC Beverages Missed Their Label Claims."

• PR Newswire (15 Temmuz 2026). "Future Nutra Foundation Reveals Most Hemp-Derived THC Beverages Miss the Mark on Potency."

• Scientific Reports / Nature (1 Temmuz 2025). "Accuracy of labeled THC potency across flower and concentrate cannabis products."

• medRxiv (14 Mart 2025). "Commercial Cannabis Product Testing: Fidelity to Labels and Regulations."

• PMC (2023). "Uncomfortably high: Testing reveals inflated THC potency on retail Cannabis labels."

• Montrose Cannabis (2026). "Canada THC limits, labels, and laws: 2026 guide."

• European Union Drugs Agency (EUDA). "Cannabis laws in Europe FAQ: Why is defining cannabis important?"

• Forbes (12 Şubat 2026). "EU's Food Watchdog Sets Hemp-Derived CBD Safety Limits."

• ScienceDirect (2022). "Regulating for Safety: Cannabidiol Dose in Food: A Review."

• cannabisregulations.ai (18 Nisan 2026). "Drinks | Cannabis & Hemp Compliance News."

• Resmî Gazete (31 Ocak 2026, Sayı 33154). "Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik."

• Resmî Gazete (31 Ocak 2026, Sayı 33154). "Kenevirden Elde Edilen Ürünlere Dair Yönetmelik."

• Paksoy Hukuk Bürosu (13 Mayıs 2026). "Kenevir Yetiştiriciliği ve Kenevir Ürünlerine İlişkin Mevzuatta Gelişmeler."

• CBC Law (31 Ocak 2026). "Kenevirden Elde Edilen Ürünlere Dair Yönetmelik Yayımlandı."

• Çukur & Partners (24 Şubat 2026). "Kenevir Yetiştiriciliğinde Yeni Dönem."

• Eczacının Sesi. "Kenevirden Elde Edilen Ürünler."

• Memurlar.Net (31 Ocak 2026). "Kenevirden Elde Edilen Ürünlere Dair Yönetmelik Yayımlandı."

• Alomaliye.com (31 Ocak 2026). "Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik" / "Kenevirden Elde Edilen Ürünlere Dair Yönetmelik."

Bu makale, klinikfarmakoloji.com editoryal ilkeleri doğrultusunda, kamuya açık kaynaklardan derlenen bilgilerle hazırlanmıştır. Yazının hazırlanmasında geniş AI desteği alınmıştır