VURDUM DUYMAZLAR

2008 Tarihli Yazının 2026 Güncellemesi

Prof. Dr. F. Cankat TULUNAY

Bu yazı, klinikfarmakoloji.com'da 30.04.2008 tarihinde "Acı İlaç" dizisinde yayımlanan "VURDUM DUYMAZLAR" başlıklı makalenin güncellenmiş halidir (bkz. https://klinikfarmakoloji.com/aci-ilac/vurdum-duymazlar). Orijinal yazının tezi ve çatısı korunmuş, örnekler ve veriler 2026 itibarıyla güncellenmiştir. Ayrıca, 2007-2008 döneminde Türkiye basınında ve farmamedya.com'da belgelenmiş dört ayrı sızıntı/mahkeme dosyası, yazının tezini somut kanıtlarla desteklemek üzere ek bir bölüm olarak derlenmiştir. Kişi isimleri bu bölümde inisyallere indirgenmiştir. 2008'deki tespitlerin doğrudan devamı niteliğindeki bölümler "2008" ibaresiyle, yeni eklenen bölümler "2026 GÜNCELLEME" ibaresiyle işaretlenmiştir.

18 Yıl Önce Ne Demiştik?

2008'de kaleme aldığımız yazıda sorduğumuz soru basitti: 1990'lardan sonra yeni molekül keşfi durma noktasına gelince, kâr baskısı altındaki ilaç sektörü ne yapacaktı? O tarihte dört olası yol tarif etmiştik:

• Araştırmalara devam etmek,
• Mevcut ilaçları kombine ederek "yeni" ilaç yaratmak,
• Mevcut ilaçların endikasyonlarını genişletmek,
• Eldeki ilaçlar için yeni hastalıklar icat etmek.

O günkü örnekler arasında sabit doz kombinasyonlarıyla patenti dolan ilaçların piyasada tutulması, Topamax'ın migren profilaksisinde ucuz propranolole hiçbir üstünlük göstermeden pazarlanması ve en çarpıcısı, Harvard'lı çocuk psikiyatristi Joseph Biederman'ın çabalarıyla pediatrik bipolar bozukluk tanısının patlarcasına artması yer alıyordu. Senatör Charles Grassley'nin 2008'deki soruşturması, Biederman, Spencer ve Wilens'in ilaç firmalarından aldıkları gelirleri üniversitelerine gerçeğin çok altında bildirdiklerini; benzer bir örüntünün Stanford'dan Alan Schatzberg için de geçerli olduğunu ortaya koymuştu. Bu soruşturma, ABD'de fiziki-endüstri ilişkilerinin kamuya açık bir sicile bağlanması gerektiği fikrini -Physician Payments Sunshine Act- doğuran dönüm noktalarından biri olmuştu.

2026 GÜNCELLEME — Şeffaflık Geldi, Rakamlar Büyüdü

Grassley'nin 2008'deki girişimi 2010'da yasalaştı ve 2013'ten itibaren CMS'in Open Payments veritabanı olarak hayata geçti: ilaç ve tıbbi cihaz firmalarının hekimlere, öğretim hastanelerine ve ileri pratisyenlere yaptığı her ödemenin kamuya açık şekilde kayıt altına alınması. On üç yıllık uygulamanın bilançosu şeffaflığın yolsuzluğu durdurmadığını, yalnızca görünür kıldığını gösteriyor:

• 2025 yılı verilerine göre firmalar, 665.000'den fazla hekime yaklaşık 2,6 milyar dolar ödeme bildirdi; öğretim hastaneleri ve hekim-dışı sağlık çalışanlarına yapılan 1,3 milyar dolarla toplam 3,9 milyar dolara ulaştı — bir önceki yıla göre %18,4 artış.
• Open Payments'ın 2013'ten bugüne kümülatif toplamı 84 milyonu aşkın kayıtla 72,8 milyar dolara, 2026 yılı yayın dönemi tek başına genel ödemelerde 3,92 milyar, araştırma ödemelerinde 9,50 milyar, hisse/yatırım payında 1,25 milyar dolara ulaştı.
• En yüksek ödeme alan 50 hekimin aldığı tutarlar 2,2 milyon ile 55 milyon dolar arasında değişiyor; ödemelerin en büyük kalemi artık danışmanlık ücretleri değil, telif haklarıydı (%30,7).

Bir başka deyişle: 2008'de Biederman'ın gizlediği 1,6 milyon dolarlık gelir dönemin skandalıydı; 2026'da tek bir hekimin yasal ve kayıtlı geliri 55 milyon dolara çıkabiliyor. Sistem şeffaflaştı, ama modelin kendisi -hekimi pazarlama zincirinin bir halkasına dönüştürme- değişmedi.

2026 GÜNCELLEME — Rüşvet Artık İstisna Değil, Kural

Toronto Üniversitesi'nden Jillian Kohler, Anna Khan ve Amy Bowra'nın Şubat 2026'da Journal of Law, Medicine & Ethics'te yayımladığı ve OECD Rüşvetle Mücadele Çalışma Grubu'nun 1999-2025 arası raporlarını derleyen kapsamlı analiz, küresel ölçekte faaliyet gösteren neredeyse her büyük ilaç firmasının en az bir yurt dışı rüşvet soruşturmasına adının karıştığını ortaya koydu: beş OECD ülkesinde, 19 firma ve bağlı kuruluşlarını kapsayan 21 soruşturma, toplamda 1 milyar doları aşan cezai yaptırım. Kohler'in vurgusu nettir: yolsuzluk hastaya zarar veriyor, çünkü firmaların kanıtlanmamış veya tehlikeli kullanım alanları olan ilaçları satma güdüsünü besliyor.

Bu tablo, ABD içinde de tekrarlanıyor. 2025 mali yılında False Claims Act kapsamındaki anlaşma ve kararlar rekor kırarak 6,8 milyar dolara ulaştı; bunun 3,7 milyar doları doğrudan ilaç firmaları ve eczanelere yönelik yaptırımlardan kaynaklandı. Soruşturmaların büyük kısmı, tanıdık bir senaryoya dayanıyordu: hekimlere reçete karşılığında ödeme akıtan sahte "eğitim programları", konuşmacı kürsüleri ve danışma kurulları — 2008'de Biederman-Harvard örneğinde gördüğümüz mekanizmanın kurumsallaşmış hâli.

2026 GÜNCELLEME — Hastalık İcadının Yeni Yüzü: Biyobelirteç Testleri ve yaşlılık sömürüsü

2008'de "eldeki ilaçlar için yeni hastalık icat etmek" başlığı altında metabolik sendrom, kadın seksüel disfonksiyonu ve erkek osteoporozu gibi örnekleri sıralamıştık. Aradan geçen 18 yılda liste kesintisiz büyüdü. 2013'te DSM-5 ile resmileşen "tıkınırcasına yeme bozukluğu" (binge eating disorder), 2015'te Vyvanse'ın FDA onayıyla ilaç eşleşmesini buldu; onayı takip eden yıl piyasaya sürülen 27 sürekli tıp eğitimi (CME) modülünün tamamının üretici Shire tarafından finanse edildiği ve sunucuların neredeyse yarısının firmayla mali bağı olduğu belgelendi. Aynı dönemde "hipoaktif cinsel istek bozukluğu" (HSDD) ilk kez 1990'larda bir testosteron bandı için pazar hazırlamak üzere tanımlanmış, onay alamayınca rafa kalkmış bir tanı, 2015'te flibanserin (Addyi) için yeniden diriltildi. "Düşük testosteron" (low T) kampanyaları ise farmakoekonomist Lisa Schwartz'ın deyişiyle disease mongering'in en büyük vakalarından biri oldu: yaşlanmanın veya başka tıbbi durumların değil, "düşük T"nin enerji azlığı, spor performansı düşüklüğü gibi sıradan yaşlanma belirtilerinin nedeni olarak pazarlanması, tedavinin fayda-zarar dengesi henüz belirlenmeden reçete hacminde çarpıcı bir artışa yol açtı. 2026'da bu stratejinin güncel versiyonu doğrudan tüketiciye satılan (direct-to-consumer) biyobelirteç "wellness" panelleridir. Yedi ülkede on iki platform üzerinden yürütülen ve 76 paneli tarayan bir 2026 analizi, testlerin önemli bir kısmının hiçbir tarama kılavuzuyla örtüşmediğini ve bir kısmının -yanlış pozitiflerin biyopsi, cerrahi veya görüntülemeye yol açması anlamında- doğrudan zarar üretme potansiyeli taşıdığını ("Tier 4") gösterdi. Stratejinin en uç noktası ise artık "yaşlanmanın kendisi"dir: küresel "biyolojik yaş testi" pazarı 2025'te 1,8 milyar dolara ulaştı ve 2034'e kadar 4,3 milyar dolara çıkması bekleniyor; 2024 yılında tek başına 5,2 milyar dolarlık risk sermayesi longevity sektörüne aktı. Function Health, Fountain Life, Forward Health gibi cepten ödemeli klinikler epigenetik saat, tam vücut MRI ve çoklu-omik panellerle "biyolojik yaşınızı" ölçüp size satıyor -tam vücut MRI'ın ürettiği yanlış pozitiflerin hastada gereksiz kaygıya yol açtığı sektörün kendi literatüründe dahi kabul ediliyor- ve FDA ile EMA, "yaşlanma" veya "sağlıklı yaşam süresi uzatma" endikasyonunu doğrudan onaylayabilecek biyobelirteç çerçeveleri üzerinde çalışıyor. Mekanizma 2008'deki ile birebir aynı: sağlıklı insanı "henüz teşhis edilmemiş hasta" olarak yeniden tanımlamak; sadece bu kez hastalığın adı yaşamın kendisi.

2026 GÜNCELLEME — Türkiye'de Vurdum Duymazlık Sürüyor mu?

2008'deki yazımızın notlarında sorduğumuz "çeşitli komisyonlarda ve etik kurullarda çalışan ve ilaç sanayii ile ciddi çıkar ilişkisi olanlar hakkında neden çıt çıkmıyor, sükut ikrardan mı gelmekte?" sorusu, 18 yıl sonra hâlâ güncelliğini koruyor. Son bir yıldır klinikfarmakoloji.com'da belgelediğimiz üç ayrı hat bunu doğruluyor:

• SGK'nin Kasım 2024 tarihli İlaç Geri Ödeme Yönetmeliği'nde iç referans fiyatlandırmasına ilişkin beş hükmün Danıştay 10. Dairesi'nin 2025/266 ve 2025/372 sayılı kararlarıyla yürütmesinin durdurulması ve bu süreçte İEİS, Türkiye İlaç Sanayi Derneği, AİFD ve Gelişimci İlaç Firmaları Derneği'nin komisyonlarda kalıcı gözlemci sıfatıyla yer alarak enformel baskı uygulaması.
• Rekabet Kurumu'nun Ağustos 2026 tarihli İlaç Sektörü Ön Raporu'nun, önceki yazılarımızda işaret ettiğimiz yapısal sorunlarla örtüşen bulguları.
• AİFD-DETESADER ağı üzerine yürüttüğümüz analizde, TİTCK'nin eski üst yönetimi ile DETESADER yönetim kurulu arasındaki örtüşmenin belgelenmesi ve ABD'deki "orphan drug" istismar mekanizmalarının (endikasyon avcılığı, çoklu-yetim ilaç yığma) Türkiye'deki yansımaları.

Bu üç hat, 2008'in temel iddiasını doğruluyor: sanayi-akademi-bürokrasi işbirliği coğrafyadan bağımsız bir örüntü. Değişen yalnızca aktörlerin isimleri ve kullanılan hukuki araçlar.

Ayrıca, bugün elimizde bu iddiayı 2000'lerin ortasına dayandıran doğrudan belgesel kanıt da var: dönemin basınında ve farmamedya.com'da yayımlanan, sızdırılmış iç yazışma ve mahkeme tutanaklarından oluşan dört ayrı dosya. Aşağıda, ABD'de Sunshine Act'i doğuran Biederman-Harvard belgelerinin Türkiye'deki eşdeğerleri niteliğindeki bu dört vaka, ilk kez bir arada derlenmiştir.

EK: Türkiye'den Belgesel Kanıtlar: Dört Vaka (2002–2008)

Kişi isimleri baş harfleriyle (inisyal) anonimleştirilmiştir. Kaynakların hiçbiri resmî bir kurumdan değildir; sızdırılan iç yazışmalar, mahkeme tutanakları ve firma Excel kayıtlarından derlenmiştir.

I. A.F: Kodlanmış Teşvik Sistemi (2007–2008)

Kaynak: Farmamedya, 25.01.2008  |  ilacvurgunu.blogspot.com, 10.05.2008

2004'te dönemin önde gelen yerli ilaç firmalarından birini satın alan yabancı bir firmanın bölge müdürlerine ve pazarlama departmanına gönderilen bir iç yazışma ile ekindeki "Pazarlama İstek Formu Talep Kodları.xls" dosyası sızdırılmıştır. Hekimlere dağıtılan teşvikler dört ana kategoride kodlanmıştır:

• BE — Beyaz Eşya: buzdolabı, klima, hava perdesi, mikrodalga fırın, küçük ev aletleri
• EE — Elektronik Eşya: televizyon, cep telefonu, telsiz telefon, bilgisayar, kamera, fotoğraf makinesi, projeksiyon cihazı, bilgisayar parçaları
• ME — Medikal Eşya: tansiyon aleti, otoskop, steteskop, alın aynası, larengoskop, ölçüm cihazı, EKG/USG cihazı, medikal yayınlar
• DE — Diğer Eşya: perde-jaluzi, yer döşemeleri, boya, mobilya

Belge; Farmamedya'nın yanı sıra Adana, Aksaray, İzmir, Isparta, Zonguldak, Giresun, Erzurum, Manisa ve Samsun Sağlık Müdürlükleri'ne, ayrıca Cumhuriyet, Tercüman, Milliyet, Yeni Çağ, Vatan ve Akşam gazetelerine gönderilmiştir.

II. Roche — Bölgesel Yatırım Tablosu (2002)

Kaynak: Farmamedya, 05.12.2006  |  ilacvurgunu.blogspot.com, 10.05.2008

Seftriakson etken maddeli enjektabl bir ilacın eşdeğerlerinden birine ait "tanıtım bütçesi" tablosu; tıbbi satış mümessili (TSM) bazında, il il kırılmış olarak sızdırılmıştır. Toplam bütçe 13.336.842.033 TL'dir. Tablo sistemin "arz" tarafını, hekimlere ulaştırılacak teşviklerin bölgesel dağıtım kanalını belgelemektedir: İstanbul-2 bölgesinde 9 mümessil için toplam pay %31,7'ye, Karadeniz'de 8 mümessil için %20,0'a ulaşmıştır. Üretici firmanın bir üst düzey yöneticisinin iddiasına göre, aynı ilacın fahiş fiyatla ithal edilen etken maddesi, tüketilemeyip son kullanma tarihi geçtiğinde İstanbul Boğazı'nın sularında imha edilmiştir.

III. Roche — Doktor Vaka Kayıtları (2002–2005)

Kaynak: Emine Algan, Farmamedya, 14.05.2005  |  Dayanak: İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesi, 31 sayfalık inceleme tutanağı

13 Ağustos 2004'te Roche'un Levent'teki merkezine yapılan baskında ele geçirilen belgeler, İstanbul Emniyeti Organize Suçlarla Mücadele Şubesi tarafından çözümlenmiştir:

• SSK T…… Onkoloji Kliniği: malign melanom hastalarına Roferon A yazma taahhüdü karşılığında 24 BTU klima talebi.
• S.E Hastanesi, Dr. B.Ç.: son 6 ayda 1800 Ice Plus dahil yüksek hacimli satış karşılığında 308 dolarlık plazma monitör.
• B……. Sağlık Ocağı, Dr. L.S.: Dilatrend/İnhibace Plus reçeteleri karşılığında notebook (önce verilen desktop yetersiz bulunup yükseltilmiş).
• Konya,  Prof. S.T.: bölgedeki s……… ilacı yetkisini kullanma sözü karşılığında 10 milyar TL + KDV acil bütçe talebi.
• Konya E Kliniği, Dr. O.B.: rakip firmanın raporlu hastalarını kendi ilacına çevirme karşılığında 850 milyon TL'lik kongre disko/eğlence sponsorluğu.
• İzmir Özel N, Dr. B.A. ve K…..Özel Hastanesi, Dr. Y.T.: hasta yüzdesi taahhüdü karşılığında sırasıyla doktor odası tadilatı ve masaüstü bilgisayar (1,8 milyar TL).

IV. B……. İlaç — Vaka Kayıtları ve Ürün Kataloğu (2007)

Kaynak: Farmamedya, 02.04.2007  | 

Belgeler hekim isimlerini, çalıştıkları kurumları, GSM numaralarını ve firma içi "aksiyon değerlendirme" notlarını içermekteydi:

• Adana, ……..  başhekimi: tek eczaneye yönlendirme etkisi karşılığında Nokia 6230i cep telefonu.
• Silivri ……. , H.B.: günde 80 hasta / ayda 200 reçete desteği karşılığında Philips 17" monitör.
• Mersin ……..Sağlığı, Dr. E.K.: günde 30 Combicid + 15 kutu z……. karşılığında Ericsson K70 (380 YTL).
• Çerkezköy ……….., Dr. L.B.: 4 ayda 1500 kutu Z……… karşılığında LCD monitörlü bilgisayar.
• K…… Sağlık Ocağı, Dr. M.G.: ayda 150 Z…….. + 100 C…….. karşılığında Vestel Portable DVD Player.
• Aydın ………. Hastanesi ortopedi uzmanları (6 kişi): yakıt sponsorluğu, Toshiba laptop, Nikon D70S fotoğraf makinesi.
• F…….. Devlet Hastanesi Pediatri (2 uzman): Toshiba ve HP laptop.
• D……….Devlet Hastanesi, Dr. S.B.: Sony 32" LCD televizyon.

Firma "Hediyelik Eşya Mağazası" — Genel Ürün Kataloğu

Sistem bir "puan/mağaza" mantığıyla işliyordu: hekim istediği ürünü satış temsilcisine bildiriyor, nakit para el değiştirmiyor, bedel reçete/satış performansı üzerinden "ödeniyor" idi. Belgelerde geçen onlarca üründen bazıları: 19" LCD ekran, Nikon 8800 dijital fotoğraf makinesi, Bose Acoustimass 6 ses sistemi, Arçelik/Beko/Vestel beyaz eşya serileri, Toshiba/HP/Acer laptoplar, Adler motorlu koşu bandı, klimalar, kongre sponsorlukları ("eşli" katılım dahil) ve doğrudan ilaç adına açılmış "Z…….sineması aksiyonu", "C…….sineması aksiyonu" gibi promosyon kampanya kodları.

Bu Dört Vakanın Ortak Örüntüsü

• Teşvik, doğrudan bir "karşılık" olarak kayda geçiriliyor: hekimin reçete hacmi, yönlendirdiği eczaneler, aylık/haftalık üretim hedefleri, verilen hediyenin gerekçesi olarak açıkça yazılıyor.
• Sistem kurumsallaşmış: A…….'te resmi "talep kodu" kataloğuna, B…….. İlaç'ta "mağaza" mantığına dönüşmüş durumda.
• Ölçek, bireysel hekimden üniversite hocasına kadar uzanıyor: Roche vakasında bir profesör, sertifika verme yetkisini 10 milyar TL karşılığında kullanmayı teklif edebiliyor.
• Vergi kaçırma boyutu sistematik: hizmet faturası, danışmanlık faturası gibi yöntemlerle hediyelerin muhasebeleştirilmesi, birden fazla vakada ayrı ayrı belgelenmiş.

Sonuç

2008'de yazdığımız "Umarız bu yazılarımız bizdeki vurdum duymaz akademisyen, meslek örgütleri, bürokrat ve sanayii mensuplarını biraz uyandırır" temennisi, 18 yıl sonra hâlâ karşılıksız. Open Payments verileri büyüyor, OECD rüşvet dosyaları kalınlaşıyor, hastalık icadının yöntemleri sofistike hale geliyor  ama temel mimari 2008'dekiyle aynı. Ve şimdi elimizde, bu mimarinin Türkiye'de de en az yirmi yıldır aynı ayrıntı düzeyinde işlediğini gösteren doğrudan belgeler var. Bizim yapabileceğimiz, ilkemizi korumak: gerçeği kamuoyuna açıklamak, değerlendirmek-doğrulamak. Her iddiayı belgeyle konuşmak, kişiyle değil sistemle hesaplaşmak. İlgili kurumlara liyakat ve şeffaflık girmez ise sonuç eski hamam eski tas….

Kaynakça

MedScout / Medscape, "Manufacturers Report $2.6 Billion in Open Payments to Physicians", 30 Temmuz 2026.

CMS, Open Payments Data Overview, 2026 yayın dönemi verileri (openpaymentsdata.cms.gov).

Kohler J, Khan A, Bowra A. "Bribery and the Global Pharmaceutical Industry." Journal of Law, Medicine & Ethics, Şubat 2026.

Pharmaphorum, "Preparing for the pharma fraud enforcement surge", 2026 (DOJ FY2025 False Claims Act verileri).

DTC wellness biyobelirteç panelleri analizi, 2026 (76 panel / 12 platform / 7 ülke).

Malady Mongers: How Drug Companies Sell Treatments by Inventing Diseases, 2018 (Fugh-Berman/Schwartz röportajları, HSDD ve "low T" vakaları).

Binge Eating Disorder CME analizi: 2015 yılında Vyvanse onayı sonrası yayımlanan 27 CME modülünün tamamının Shire finansmanlı olduğunun belgelenmesi.

Longevity and Biological Age Testing Market Research Report, 2026-2034 (pazar büyüklüğü ve VC yatırım verileri).

Forbes, "The Biological Age Testing Market, From Research Promise To Clinical Reality", Şubat 2026.

Klinik Farmakoloji Dosyası, "DANIŞTAY'IN GERİ ÖDEME SİSTEMİNE MÜDAHALESİ", 11.08.2026.

Klinik Farmakoloji Dosyası, "Nadir Hastalık Kisvesi Altında: ABD'de Orphan Drug İstisnasının İstismarı ve Türkiye'nin Durumu", 09.08.2026.

Klinik Farmakoloji Dosyası, "REKABET KURUMU RAPORU VE YAZILARIMIZ", 12.08.2026.

"Avantaları Doğru Kodlayın. Karışmasın.", Farmamedya, 25.01.2008; ilacvurgunu.blogspot.com, 10.05.2008.

"Bu Soygunun Tablosu İlaç Firmasının Kendi Rakamlarından.", Farmamedya, 05.12.2006; ilacvurgunu.blogspot.com, 10.05.2008.

Emine Algan, "İlaçları Hangi Doktorlar Neler Karşılığında Yazmış?", Farmamedya, 14.05.2005; ilacvurgunu.blogspot.com, 10.05.2008.

"B İlaç'a Ait Olduğu Öne Sürülen Belgeler İbret Vesikası", Farmamedya, 02.04.2007; ilacvurgunu.blogspot.com, 10.05.2008.

İstanbul Emniyet Müdürlüğü Organize Suçlarla Mücadele Şubesi İnceleme Tutanağı, 11.09.2006.

Not: Bu güncelleme AI desteği alınarak hazırlanmıştır.