“Yerli İlaç Üretimi” Söylemi: Beyanatlar ve Gerçekler

Prof. Dr. F. Cankat Tulunay

Sağlık Bakanı sayın Prof. Dr. Kemal Memişoğlu, 16 Ağustos 2026’da İstanbul’da sağlık muhabirleriyle yaptığı toplantıda “Özellikle kanser, SMA gibi hastalıklar için, immünoterapi gibi ilaçları kendimiz üretir hale getiriyoruz” açıklamasını yaptı. Bu ifade, ilk bakışta yeni bir gelişme izlenimi veriyor. Ancak geriye dönük tarama, aynı iddianın neredeyse bir yıl önce, hatta daha somut biçimde dile getirildiğini gösteriyor.

26 Eylül 2025’te Sağlık Bakanlığı, Tekirdağ Ergene’deki Polifarma AR-GE merkezinde nusinersen sodyumun sentezinin tamamlandığını duyurmuş, seri üretimin “2026’nın ilk yarısında” başlayacağını açıklamıştı. Bakanlık o tarihte Türkiye’de yaklaşık 1500 SMA hastası bulunduğunu ve yılda ortalama 150 yeni vaka teşhis edildiğini bildirmişti.

26 Kasım 2025’te, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın katılımıyla düzenlenen 11. Türk Tıp Dünyası Kurultayı’nda TÜSEB ile Polifarma arasında “Yerli İlaç ve Etkin Madde Üretimi Projesi-Klinik Araştırma İşbirliği Protokolü” imzalandı. Polifarma Yönetim Kurulu Başkanı Ufuk Süleyman Kumrulu, nusinersen etkin maddesine şirket olarak yaklaşık 14 milyon dolar harcadıklarını açıkladı.

Şimdi, “2026’nın ilk yarısı” hedefi geçmiş durumdayken, Ağustos 2026’da aynı iddia yeniden, ama bu kez tarihsiz ve daha genel bir çerçevede tekrarlanıyor. Haziran 2026’da Resmi Gazete’de yayımlanan SGK Sağlık Uygulama Tebliği güncellemesinde nusinersen ve risdiplam hâlâ ithal ilaç statüsünde işlem görüyor; yerli muadile geçişe dair bir ibare yok.

6 Temmuz 2026’da, Bakanın açıklamasından yaklaşık altı hafta önce, Polifarma CEO’su Dr. Ecz. Başbuğ Öke, Business World Global Bülten’e verdiği röportajda anlatıyı bir adım öteye taşıdı: “Yetim ilaçlarda yerli üretim ve ihracat hedefliyor” başlığıyla yayımlanan haberde Öke, şirketin sadece iç pazar için değil, Türkiye’yi “yetim ilaç geliştiren ve ihraç eden ülkeler arasında daha güçlü bir konuma” getirmeyi hedeflediklerini açıkladı.

Sektörün Genel Karnesi

Polifarma’nın genel kurumsal karnesi hakkaniyetle değerlendirilmeli. Şirketin 40 yıllık bir sanayi geçmişi, %100 yerli sermayeli yapısı, EU-GMP sertifikalı üretim tesisleri, 50 ülkeye uzanan gerçek bir ihracat ağı, Capital 500 ve İSO 500 listelerindeki yükselişi ve 2024 Ar-Ge harcamaları sıralamasında ilaç sektöründe ilk 10’a girmesi gibi somut, bağımsız kaynaklarla doğrulanabilir başarıları var. Bu yazıdaki eleştiri şirketin genel performansına değil, spesifik olarak SMA/nusinersen projesine dair açıklamaların patent, pazar büyüklüğü ve finansman boyutlarındaki şeffaflık eksikliğine yöneliktir.

Polifarma’nın da kendi nadir hastalık portföyünde, nusinersen dışında, çok daha ileri aşamada ve doğrulanmış örnekleri var. Şirket, sistinozis hastalığında (2 yaş üzeri çocuklar ve yetişkinlerde korneal sistin kristal birikimi tedavisi) etkin maddeden bitmiş ürüne dikey entegrasyonla yerli üretim gerçekleştirdiği bir ürünüyle Altın Havan Ödülleri’nde ödül kazandı. Bu, sektörün kendi içinde tanıdığı, somut ve tamamlanmış bir başarı. Herediter anjiyoödem tedavisinde kullanılan ikatibant asetat etkin maddeli ürün de şirketin nadir hastalıklar alanındaki ilk çalışması olarak öne çıkıyor. Ayrıca Polifarma, Türkiye’de İlaç Etkin Maddesi (API) sentezi yetkinliğine ve onayına sahip yalnızca 6 ilaç firmasından biri; 2023’te etkin madde üretimine başlamış, 62 bin metrekarelik Tekirdağ-Ergene tesisinde 16 farklı üretim hattı, 13 ülkeden GMP sertifikası ve 600 ruhsatla faaliyet gösteriyor.

Sektörde emsal teşkil eden başka gerçek yerlileşme örnekleri de var. “Yerli ve milli ilaç” söylemi yalnızca retorik değil; Türk ilaç sanayisinde bu alanda somut, doğrulanmış başarı örnekleri mevcut ama bu da söylemi kullanan her açıklamayı aynı kefeye koymamak gerektiğini gösteriyor. Ancak burada bir ayrım da önemli: sektörde adı yerli olsa da sermaye yapısı veya lisans bağımlılığı itibarıyla fiilen çok uluslu şirketlerin Türkiye yan kuruluşu niteliğinde olan firmalar da var; bu yazıda ele alınan üç örnek (Koçak Farma, Atabay, Polifarma) ise %100 yerli sermayeli olduğu kamuya açık kaynaklarla teyit edilebilen firmalar.

Koçak Farma, 2012’de Türkiye’nin ilk biyobenzer ilacı Enoksaparin Sodyum’u, 2017’de ise ilk biyobenzer İnsülin Glarjin’i üreterek gerçek “ilk”lere imza attı; şirket bugün Türkiye’de kullanılan her iki kutu kanser ilacından birini kendi ruhsatıyla üretiyor ve 40’tan fazla ülkeye (Almanya, Fransa, İtalya, İspanya, Güney Kore, Avustralya dahil) ihracat yapıyor.

Atabay İlaç ve Kimya, 1939’dan bu yana faaliyet gösteren, Türkiye’nin en köklü ve ilaç etkin madde sentezi ve üretimini temel yetkinlik olarak benimsemiş üçüncü kuşak aile şirketi. Kuruluşundan bugüne 150’nin üzerinde ilaç etkin maddesi sentezlemiş, 100’ün üzerinde ürünü ruhsatlandırmış durumda. Şirketin ürün portföyünde somut örnekler öne çıkıyor: parasetamol etkin maddesinde 1985’ten beri ABD FDA ve EU-GMP onayına sahip olup dünyanın önde gelen üreticilerinden biri konumunda; bu hammaddeyi 67 ülkeye ihraç ediyor. Parasetamol etkin maddeli PAROL markası, yılda 50 milyon kutu satışla Türkiye’de kutu bazında en çok satan ilaçlardan biri ve “her haneye giren” bir ürün haline gelmiş durumda.. Şirket, Gebze ve Acıbadem’deki GMP sertifikalı tesislerinde yılda 200 milyondan fazla kutu ve 35 milyon steril şırınga dolum kapasitesine sahip; 2019’da Acıbadem, 2022’de Gebze Ar-Ge merkezleri için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı akreditasyonu aldı. Bakan Memişoğlu, Kasım 2025’te Atabay’ı da ziyaret ederek “yerli ve milli ilaç” mesajını orada tekrarlamış.

Onko Koçsel ise Avrupa’ya onkoloji ilacı ihraç edebilen ilk Türk firması olarak GMP onaylı üretimini sürdürüyor; 2015’te Gebze’de 100 milyon euroluk yatırımla açtığı tesiste Türkiye’de sınırlı sayıda veya hiç üretilmeyen yüksek aktiviteli ürünleri üretiyor.

Koçak’ın biyobenzerleri, Atabay’ın API hakimiyeti (özellikle PAROL ve stratejik antiviral hammaddeler), Onko Koçsel’in Avrupa ihracatı ve Polifarma’nın kendi sistinozis/ikatibant ürünleri, ruhsatlı ürün, fiili satış/ihracat rakamı ve bağımsız ödül/sertifikasyon gibi somut çıktılarla desteklenirken, nusinersen projesi henüz bu doğrulanabilirlik eşiğine ulaşmamış, klinik/ruhsat öncesi bir aşamada. Başka bir deyişle, Polifarma’nın nadir hastalık alanındaki genel yetkinliği gerçek ve tescilli; sorun spesifik olarak nusinersen açıklamalarının bu yetkinlikle aynı doğrulanabilirlik standardına henüz ulaşmamış olması.

Dünyada SMA İlaçları ve Patent Haritası

SMA tedavisinde onaylı üç ana molekül var, üçü de farklı teknolojik modalite ve farklı patent statüsünde:

Üçünün de ortak noktası: hepsinin şu anda patent koruması altında olması. Bu, “yerli üretim” iddiasının hangi molekül için, hangi hukuki temelde yapıldığının kritik olduğu anlamına geliyor.

Nusinersen’in Patent Durumu

TÜSEB’in Ekim 2025 tarihli “İlaç Endüstrisinde Yerlileşme Vizyonu ve Stratejik İhtiyaç Analizi” raporu, nusinersen için ayrılmış bölümde şunu belirtiyor: Spinraza’nın (2016 onaylı) temel patentlerinin ABD’de 2030-2034 arasında, AB’de Ek Koruma Sertifikası (SPC) ile 2032 civarında sona ermesi bekleniyor; güncel olarak onaylanmış bir biyobenzer formu bulunmuyor. Bu raporun dosyalanma tarihi, TÜSEB-Polifarma protokolünün imzalandığı günün (26 Kasım 2025) hemen ertesi gününe denk düşüyor. Rapor metodolojik olarak ciddi: veri kaynakları arasında FDA/EMA’nın kamuya açık patent ve münhasırlık kayıtları sistematik olarak taranmış, 100 etken madde için tek tek patent tarihi çıkarılmış. Yani nusinersen’in patent durumu kurumun gözünden kaçmamış, bilinçli şekilde tespit edilmiş.

Nusinersen’i koruyan patent ailesi tek bir patentten ibaret değil; farklı önceliklere (2005’ten 2015’e kadar) sahip, farklı unsurları (temel kompozisyon, SMN2 splicing yöntemi, spesifik dozaj rejimi, formülasyon) kapsayan çok sayıda EP ve US patentinden oluşuyor. Hak sahipleri arasında Biogen MA Inc. ve Cold Spring Harbor Laboratory (CSHL) yer alıyor.

Google Patents üzerinden yapılan tarama, nusinersen’in bilimsel temelini oluşturan ilk patent ailesi üyesinin (EP1910395, CSHL/Isis Pharmaceuticals adına, öncelik 2005) Türkiye’yi de kapsayan bir Avrupa Patenti olarak tescil edildiğini, ancak resmi hukuki kayıtta şu notun yer aldığını gösteriyor:

Bu, patentin Avrupa’da verildiği tarihten (2012-10-17) itibaren Türkiye’de hiç yürürlüğe girmediği anlamına geliyor. Ancak bu sadece patent ailesinin bir üyesi. Aynı ailede en az beş EP başvurusu daha var (EP2548560B1, EP3308788B1, EP3470072A1 ve çeşitli US devam başvuruları). Bunların her biri Spinraza’nın farklı unsurlarını (temel kompozisyon, dozaj rejimi, kullanım yöntemi) koruyor ve her birinin Türkiye validasyon durumunun ayrı ayrı kontrol edilmesi gerekiyor. Örneğin EP3308788B1’in Hollanda’da tescilli bir Ek Koruma Sertifikası (SPC) var ve AB’de korumayı 2031’e kadar uzatıyor; ancak Türkiye SPC rejimine taraf olmadığından bu uzatma otomatik olarak Türkiye’ye yansımıyor,  bu da temel patentin (SPC’siz hali) Türkiye’de aktif olup olmadığı sorusunu ayrıca gündeme getiriyor.

Bu noktada belirtilmeli: TÜRKPATENT, e-Devlet üzerinden “Patent Pazarı Portalı Üzerinden Ülkemizde Korunmayan Patentlerin Araştırılması” adıyla resmi bir hizmet sunuyor — yani hangi yabancı patentlerin Türkiye’de validasyon kazanmadığını araştırmak için kurumsal bir araç zaten mevcut. Eğer Polifarma gerçekten patent boşluğundan yararlanıyorsa, bunun şeffaf biçimde açıklanabilmesi mümkündü; ama kamuya açık hiçbir kaynakta bu konuda bir açıklama yok.

Modalite Bazlı Teknik Fizibilite   

• Evrysdi (küçük molekül): Klasik API sentezi, Türkiye’nin mevcut altyapısıyla en kolay üretilebilir modalite.
• Spinraza (ASO): Hücre kültürü gerekmez ama yüksek hassasiyetli katı-faz oligonükleotid sentezi ve büyük ölçekli HPLC saflaştırması gerektirir; dünya çapında sınırlı sayıda tesis bu ölçekte üretim yapabiliyor.
• Zolgensma (AAV gen tedavisi): En karmaşık modalite; viral vektör üretimi, GMP biyoproses tesisi (yüz milyonlarca dolar yatırım, örnek: Pfizer’in 500 milyon dolarlık AAV tesisi), düşük verim ve yüksek parti maliyeti (200 litrelik parti ~2 milyon dolar, ~200 doz).

Karşılaştırmalı Yatırım Tablosu: Büyük Firmalar Bu İşe Ne Harcıyor

Polifarma’nın açıkladığı rakamı bağlama oturtmak için, aynı alanda faaliyet gösteren büyük firmaların somut yatırım kalemleri:

Bu karşılaştırma şunu gösteriyor: Polifarma’nın açıkladığı 14 milyon dolar, büyük firmaların tek bir üretim tesisi için harcadığı rakamın (110 milyon - 725 milyon dolar bandı) çok altında kalıyor. Bu iki şekilde okunabilir: (a) Polifarma daha maliyet-etkin bir model kurmuş olabilir, özellikle nusinersen bir ASO olup AAV gen tedavisi kadar karmaşık bir hücre/viral vektör altyapısı gerektirmiyor; (b) açıklanan 14 milyon dolar yalnızca molekül sentezi/Ar-Ge aşamasını kapsıyor olabilir, GMP ölçekli seri üretim tesisi için ayrı ve çok daha büyük bir yatırım henüz yapılmamış veya açıklanmamış olabilir. İkinci ihtimal, “seri üretim 2026’nın ilk yarısında başlayacak” takviminin neden gerçekçi olmayabileceğini de açıklıyor: sentezi laboratuvarda başarmak ile GMP validasyonlu, TİTCK onaylı bir seri üretim hattı kurmak arasında büyük bir ölçek farkı var.

Türkiye’ye Uygulama: Doz/Kür Başına Maliyet Hesaplaması

Yukarıdaki verileri somut bir Türkiye senaryosuna uygulayarak, “1 doz/1 kür kaça mal olur” sorusuna kaba ama gerekçeli bir yanıt üretebiliriz. İki modaliteyi ayrı ayrı ele almak gerekiyor, çünkü ekonomik mantıkları kökten farklı.

Senaryo A — Zolgensma tipi (AAV gen tedavisi) varsayımsal yerli üretim

Zolgensma tek dozluk bir tedavi; hasta başına bir kez uygulanıyor. Türkiye’de yılda kaç hastanın Zolgensma’ya aday olduğu (2 yaş altı, belirli ağırlık/tip kriterleri) kamuya açık kaynaklarda net değil — 130-180 yıllık yeni SMA vakasının yalnızca bir kısmı bu kritere girer; temkinli bir varsayımla yılda 20-40 doz talebi öngörülebilir (Tesis maliyeti: 500 milyon dolar (Pfizer emsali), 10 yılda amorti edilirse yılda 50 milyon dolar

• Yıllık 20-40 doza bölündüğünde: doz başına yalnızca tesis amortismanı 1,25-2,5 milyon dolar
• Buna üretim maliyeti (~10.000 dolar/doz) ve GMP/kalite kontrol/regülasyon giderleri eklenmeli
• Sonuç: doz başına toplam maliyet, Zolgensma’nın küresel liste fiyatı olan 2,1-2,125 milyon dolara yaklaşır veya onu aşar

Bu hesaplama açıkça gösteriyor: Türkiye’nin küçük hasta havuzuyla yerli AAV üretimi, ithal etmekten daha ucuza gelmez, tam tersine, aynı veya daha yüksek maliyetli olabilir. Ekonomik olarak anlamlı olması için ya çok daha büyük bir pazara (ihracat, ki bu patent nedeniyle şu an kapalı) ya da çok daha düşük capex’li bir model gerekir.

Senaryo B  ‘’Nusinersen tipi (ASO) yerli üretim’’  asıl Polifarma projesi

Nusinersen tek seferlik değil, ömür boyu tekrarlayan bir tedavi: ilk yıl yaklaşık 6 doz (yükleme), sonraki yıllarda yılda 3 doz (idame). Bu, üretim ekonomisini Zolgensma’dan temelden farklı kılıyor çünkü talep tek seferlik değil, sürekli ve öngörülebilir.

Sektör emsalleri, oligonükleotid (ASO) GMP tesis yatırımlarının AAV’den daha ölçeklenebilir bir bantta olduğunu gösteriyor: Agilent, ASO/siRNA kapasitesini iki katına çıkarmak için 725 milyon dolar yatırım açıklarken, Güney Kore’de ST Pharm daha mütevazı bir ölçekte, 110 milyon dolarlık bir GMP oligonükleotid tesis genişletmesi yaptı — bu, Polifarma ölçeğindeki bir üretici için daha gerçekçi bir kıyas noktası olabilir.

Kaba hesaplama: 110 milyon dolarlık bir tesis 10 yılda amorti edilirse yılda 11 milyon dolar. Türkiye’de nusinersen kullanan mevcut hasta havuzunu (SGK/Sağlık Bakanlığı rakamlarına göre 300-1500 arası) ve her hastanın yılda ortalama 3 doz aldığını varsayarsak, yıllık doz talebi kabaca 900-4500 doz arasında olur. Bu durumda doz başına tesis amortismanı yaklaşık 2.400-12.200 dolar aralığına düşer. Zolgensma senaryosundaki milyonlarca dolarlık doz başına capex yüküyle kıyaslanmayacak kadar makul bir rakam.

Buna gerçek sentez/saflaştırma maliyeti (kamuya açık, doğrulanmış bir rakam bulunamadı, ancak AAV’den yapısal olarak daha ucuz olması beklenir çünkü hücre kültürü/viral vektör gerektirmiyor) ve regülasyon giderleri eklenmeli. İthal nusinersen’in mevcut toptan satış maliyeti (~125.000 dolar/doz, yılda ~750.000 dolar ilk yıl, sonrasında ~375.000 dolar/yıl) ile karşılaştırıldığında, nusinersen’in yerli üretiminin, Zolgensma’nın aksine, gerçek bir maliyet avantajı yaratma potansiyeli teorik olarak var — özellikle sürekli/tekrarlayan talep, sabit tesis yatırımının çok daha geniş bir doz sayısına yayılmasını sağladığı için.

Bu, aslında Polifarma’nın neden Zolgensma değil nusinersen’i seçtiğinin ekonomik olarak mantıklı bir açıklaması olabilir ama bu mantığın geçerli olması, yalnızca patent engelinin aşılmasına bağlı. Yani ekonomik fizibilite makul görünürken, hukuki fizibilite hâlâ doğrulanmamış durumda; bu ikisinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekiyor.

Pazar Büyüklüğü ve İhracat Sınırı

Resmi kaynaklarda hasta sayısı 300 (SGK-kayıtlı, 2022) ile 1500 (Sağlık Bakanlığı, 2025) arasında değişiyor; akademik kaynaklarda teşhis edilmemişlerle birlikte 3000 rakamı da geçiyor. Patentler ülke bazlı olduğundan, Türkiye’de patent boşluğu olsa bile bu durum otomatik ihracat hakkı vermiyor. ABD, AB gibi büyük pazarlarda patentler hâlâ aktif. TRIPS 31bis maddesi kapsamında zorunlu lisansla ihracat teorik olarak mümkün ama nadiren kullanılan, büyük ölçekli halk sağlığı krizlerine özgü bir mekanizma; SMA için böyle bir sürecin işletildiğine dair emare yok.

Polifarma’nın kendi ihracat söylemi ile bu hukuki gerçeklik arasındaki gerilim dikkat çekici. 6 Temmuz 2026 tarihli CEO röportajında Polifarma, iç pazarla sınırlı kalmayacağını, Türkiye’yi “yetim ilaç geliştiren ve ihraç eden ülkeler arasında daha güçlü bir konuma” getirmeyi hedeflediğini açıkça beyan ediyor. Bu iddia, makalede hiçbir şekilde nusinersen’in ABD’de 2030’lara, AB’de SPC ile 2031’e kadar süren patent korumasıyla nasıl bağdaştığı açıklanmadan ortaya konuyor.

Bu noktada şirketin kurumsal web sitesi kritik bir ayrımı ortaya koyuyor. Polifarma’nın “Uluslararası Pazarlar” sayfasında yer alan tek somut veri şu: “Polifarma markasıyla 50 ülkeye ihracat yapılmaktadır.” Bu ifade tamamen genel ve ürün-bağımsız; hiçbir nadir hastalık/yetim ilaç ayrımı içermiyor. Şirketin katıldığı uluslararası fuarlar da (CPHI Milan, CPHI China, CPHI South East Asia, CPHI India, WHX Cape Town) klasik API/bitmiş ürün ihracatına yönelik, orta-düşük gelirli pazarları hedefleyen konvansiyonel jenerik ticareti fuarları. Yani şirketin halihazırda var olan ve gerçek 50 ülkelik ihracat ağı, büyük olasılıkla konvansiyonel/jenerik portföyüne dayanıyor — nusinersen’e veya Nadir Hastalıklar Platformu’ndaki diğer moleküllere değil.

Genel Değerlendirme Çerçevesi

Bir yıllık bir açıklamalar zincirinde aynı vaat (“seri üretim yakında başlayacak”) tekrarlanırken, altını dolduran üç kritik unsur kamuoyuna hiç açıklanmamış: (1) hangi patentlerin nasıl aşıldığı, (2) gerçek pazar büyüklüğünün hangi rakam olduğu, (3) kamunun bu projeye ne kadar kaynak aktardığı. TÜSEB’in kendi stratejik raporu bile patent engelini kabul ederken, aynı kurumun halkla ilişkiler anlatısı bu engeli hiç zikretmiyor. Bu boşluk, Koçak Farma, Atabay ve Onko Koçsel gibi firmaların ruhsat, ihracat rakamı ve sertifikasyonla desteklenmiş “yerli üretim” örnekleriyle, hatta Polifarma’nın kendi sistinozis ve ikatibant ürünleriyle karşılaştırıldığında daha da belirgin hale geliyor.

Kaynaklar

Resmi/kurumsal belgeler

• TÜSEB, “İlaç Endüstrisinde Yerlileşme Vizyonu ve Stratejik İhtiyaç Analizi” raporu (Ekim 2025), https://files.tuseb.gov.tr/tuseb/files/yayinlar/2025-11-27-18-49-05.pdf
• SGK Sağlık Uygulama Tebliği (SUT), Haziran 2026 güncellemesi, Resmî Gazete
• TÜRKPATENT, “Patent Pazarı Portalı Üzerinden Ülkemizde Korunmayan Patentlerin Araştırılması”, turkpatent.gov.tr

Patent kayıtları

• Google Patents, EP1910395A4 (nusinersen/SMN2 splicing, CSHL/Isis Pharmaceuticals), https://patents.google.com/patent/EP1910395A4/fr
• Google Patents, EP3308788B1 ve ilgili SPC kaydı (Hollanda, no. 300905)
• Google Patents, US9717750B2 (nusinersen dozaj rejimi)
• Ionis Pharmaceuticals, yıllık faaliyet raporu, patent/münhasırlık tabloları

Haberler ve röportajlar

• “Türkiye’de üretilecek yerli SMA ilacı için işbirliği protokolü imzalandı”, Anadolu Ajansı, 26 Kasım 2025, https://www.aa.com.tr/tr/saglik/turkiyede-uretilecek-yerli-sma-ilaci-icin-isbirligi-protokolu-imzalandi/3754366
• “Polifarma, Türkiye’nin ilk yerli SMA ilaç ve etken maddesini üretecek”, ForInvest Haber / Investing.com Türkiye, 13 ve 20 Eylül 2025
• “Polifarma, Yeni Ar-Ge Merkezi’nde Türkiye’nin İlk Yerli SMA İlaç ve Etken Maddesini Üretecek”, Ekovitrin
• “Dr. Ecz. Başbuğ Öke: Yetim ilaçlar konusunda yapılacak her yatırım gelecek nesillere de katkı sağlayacak”, Business World Global Bülten, 6 Temmuz 2026
• “Polifarma’dan yetim ilaçlarda yerli hamle”, Business World Global, https://businessworldglobal.com/polifarmadan-yetim-ilaclarda-yerli-hamle/
• Odatv, “Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu: Kanser ve SMA ilaçları üreteceğiz”, 16 Ağustos 2026, https://www.odatv.com/saglik-tip/saglik-bakani-kemal-memisoglu-kanser-ve-sma-ilaclari-uretecegiz-120158912
• Sağlık Bakanı Memişoğlu’nun Atabay ziyareti haberi, Matriks Data, Kasım 2025

SMA hasta sayısı

• Prof. Dr. Haluk Topaloğlu (Yeditepe Üniversitesi) açıklaması, SGK-kayıtlı 1300 hasta
• Türk Eczacıları Birliği kaynaklı haber, ~300 hasta
• Akademik yayın, Sağlık Bakanlığı verisine dayalı ~3000 hasta ve yıllık 130-180 yeni vaka tahmini

İlaç fiyatlandırması

• “An Overview of the SMA Treatment Landscape”, Managed Healthcare Executive
• “Zolgensma: Whatever happened to the world’s most expensive drug?”, SwissInfo
• “Why is Zolgensma so expensive?”, Drugs.com
• “Demystifying Drug Prices”, MDA Quest (Muscular Dystrophy Association)
• “Spinal Muscular Atrophy (SMA) Drugs”, Louisiana Blue (BCBS Louisiana)
• “Biogen’s Spinraza Could Cost $125,000 Per Dose”, Benzinga

Üretim yatırımları (karşılaştırma verileri)

• “AskBio Applauds Pfizer’s Continuing Investments in Gene Therapy”, BioSpace
• “Are High Costs and Manufacturing Complexities Impeding Progress?”, Parexel
• Novartis, ABD üretim yatırımı duyurusu (23 milyar dolar, 2025)
• Oligonucleotide CDMO Market Size, Forecasts Report 2035 (Agilent, ST Pharm yatırım verileri), GMInsights

Türk ilaç sanayii emsalleri

• “Türkiye’nin ilk yerli kanser ilacı üretildi”, Habertürk
• “Yerli kanser ve insülin ilaçları dışa bağımlılığı azaltacak”, CNN Türk
• “Bir çok ilke imza atan Koçak Farma yarım asırdan beri yerli ve milli üretim yapıyor”, Medimagazin
• “Ender Koçak: Covid-19 aşısını başarıyla ürettik”, Global Sanayici
• “Koçak Farma Genel Müdürü Sayın Uzm. Dr. Hakan Koçak”, Turkchem
• “Onko Koçsel’den yerli kanser ilacı üretimi için 100 milyon Euro’luk yatırım”, Medikal Akademi
• “Onko & Koçsel İlaçları - İlaç Stratejik Sektör Olmalı!”, onkokocsel.com
• “Atabay İlaç ve Kimya 85’inci Yılında Yerli İlaç Üretiminde Öncü Rolünü Sürdürüyor”, Eczacı Dergisi
• “Atabay Olarak Yeni Ürünlerle Hizmet Alanlarımızı Genişletiyoruz”, atabay.com
• “İlaçta Yerli Gücün Temsilciyiz”, atabay.com
• “Atabay İlaç ve Kimya 84 yıldır halk sağlığı için çalışıyor”, Medikal Teknik / Kadıköy Life
• Atabay Kimya San. ve Tic. A.Ş. kurumsal profili, ARGEMİP
• “Abdi İbrahim’den Esenyurt Üretim Kompleksi’ne 1 milyar TL’lik yatırım”, Dünya Gazetesi
• Türkiye İlaç Sanayi Derneği (TİSD), Atabay röportajı, tisd.org.tr

Şirket kurumsal kaynakları

• Polifarma resmi web sitesi, polifarma.com.tr
• Polifarma, “Uluslararası Pazarlar” sayfası, polifarma.com.tr/is-ortaklarimiz/uluslararasi-pazarlar
• Polifarma, “Yetim İlaçlar” basın bülteni (PDF), polifarma.com.tr/media/4607/polifarma_yetim_ilaclar.pdf

Not: Bu kaynakça, yazı boyunca atıfta bulunulan açık kaynakları listelemektedir. Bu yazının hazırlanmasında geniş AI desteği alınmıştır.