LAVANTA YAĞI VE DEPRESYON: İSTATİSTİKSEL OLARAK ANLAMLI, KLİNİK OLARAK ANLAMSIZ

Prof. Dr. F. Cankat Tulunay

Lavanta yağının depresyon belirtilerini azalttığını bildiren haberler, bitkisel ürünlerin psikiyatrideki yerini yeniden tartışmaya açtı. Medscape'in 2 Ekim 2026 tarihli haberinin tam metnine erişilemediği için bu yazı, haberin işaret ettiği araştırma yayınlarının kendisine dayanmaktadır. Böyle bir haberin klinik anlamı üç soruya bağlıdır: Kullanılan ürün tam olarak nedir, araştırma neyi sınamak için tasarlanmıştır ve gözlenen yarar ne büyüklüktedir? Bir çalışmanın olumlu sonuçlanması, bütün lavanta ürünlerinin antidepresan sayılmasını haklı çıkarmaz.

Söz konusu ürün: Silexan nedir?

Silexan, Lavandula angustifolia çiçeklerinden su buharı distilasyonu ile elde edilen, Avrupa Farmakopesi lavanta yağı monografına uygun, üretimi standardize edilmiş bir uçucu yağdır. 80 mg içeren yumuşak kapsül olarak ağızdan alınır; aromaterapi uygulaması değildir. Üreticisi Dr. Willmar Schwabe firmasıdır ve Almanya'da Lasea adıyla satılır. [1] Yağın başlıca bileşenleri linalool (%36,8) ve linalil asetattır (%34,2). [4]

Ürünün ruhsatlı endikasyonu depresyon değildir. Almanya'daki endikasyon "kaygılı duygudurumla birlikte görülen huzursuzluk halleri"dir; ürün 18 yaş altında ve karaciğer işlev bozukluğunda kontrendikedir. [7] Belçika'daki kısa ürün bilgisinde endikasyon geçici kaygı dönemi olarak tanımlanmakta, tedavinin 3 ayı aşmaması ve belirtiler bir ayda düzelmezse hekime başvurulması istenmektedir. [8] Avrupa İlaç Ajansı'nın bitkisel ürünler komitesi (HMPC) ise lavanta yağı için yalnızca "geleneksel kullanım" statüsünü kabul etmiş; hasta sayılarının bir etkiyi kanıtlamaya yetmediğini belirterek hafif ruhsal stres, bitkinlik ve uykuya yardımcı kullanım ile sınırlı bir sonuca varmıştır. [9]

Ana çalışma: LEAD

LEAD çalışması Ekim 2020 ile Nisan 2023 arasında Almanya ve Polonya'da 53 genel pratisyen, psikiyatri ve nöroloji muayenehanesinde yürütülmüştür. Taranan 577 kişiden 500'ü randomize edilmiş, 498'i tedavi almış, 446'sı çalışmayı tamamlamıştır. ICD-10'a göre hafif (%46,2) veya orta (%53,8) şiddette majör depresyonu olan, Montgomery-Åsberg Depresyon Derecelendirme Ölçeği (MADRS) puanı 19 ile 34 arasındaki erişkinler 56 gün boyunca günde 80 mg Silexan (170 hasta), 50 mg sertralin (171 hasta) veya plasebo (157 hasta) almıştır. Tasarım çift kör ve çift plasebolu (double-dummy) idi. [1]

Başlangıçta ortalama MADRS puanı üç grupta da 23 dolayındaydı. Sekizinci haftada puan Silexan grubunda 12,1, sertralin grubunda 12,6, plasebo grubunda 10,0 azaldı. Plaseboya göre fark Silexan için 2,17 puan (%95 güven aralığı 0,58 ile 3,76; p = 0,008), sertralin için 2,59 puandır (1,02 ile 4,17; p = 0,001). Yanıt oranları sırasıyla %53,5, %54,0 ve %41,5; remisyon oranları %44,4, %45,2 ve %32,6 bulunmuştur. Tedavi edilmesi gereken hasta sayısı (NNT) Silexan için 9, sertralin için 8'dir. [1,2]

Bu tablonun en dikkat çekici yanı plasebo grubudur: Hiçbir etkin madde almayan hastalarda da puan 10 düşmüş, her on hastadan dördü "yanıt veren" sayılmıştır. Silexan'ın katkısı, bu büyük iyileşmenin üzerine eklenen yaklaşık 2 puandır.

2,17 puan ne anlama gelir?

Yazarlar 2 puanlık grup farkını klinik açıdan anlamlı kabul etmekte ve 2,17'nin bu eşiği aştığını belirtmektedir. Ancak üç noktaya dikkat etmek gerekir. Birincisi, örneklem hesabı 3 puanlık fark beklentisiyle yapılmış; gözlenen fark bunun altında kalmıştır. İkincisi, güven aralığının alt sınırı 0,58'dir; yani veriler 2 puanın epeyce altındaki bir gerçek etkiyle de uyumludur. Üçüncüsü, 2 puanlık eşik tartışmasız bir ölçüt değildir: Eşiğin dayandığı çalışma en küçük klinik önemli farkı 1,6 ile 1,9 puan olarak hesaplarken [5], yeni kuşak antidepresanların MADRS verilerini inceleyen bağımsız bir meta-analiz, hekimin en küçük düzelmeyi fark edebilmesi için yaklaşık 8, hastanın fark edebilmesi için yaklaşık 5 puanlık değişim gerektiğini bildirmiştir. Aynı meta-analizde antidepresanların plaseboya göre ortalama farkı 2,99 puandır. [6]

Dolayısıyla 2,17 puan ölçülebilir bir etkinlik sinyalidir; ama "güçlü antidepresan etki" olarak sunulması, verinin taşıyabileceğinden fazlasını söyler. Dürüst okuma şudur: Silexan'ın etkisi, bu çalışmada standart doz sertralinin etkisiyle aynı küçük aralıktadır ve her ikisi de literatürdeki antidepresan ortalamasının biraz altındadır. Bunu yazarlar da kabul etmektedir. [1]

Hekim iyileşme gördü, hasta aynı ölçüde bildirmedi

MADRS hekimin doldurduğu bir ölçektir. Hastanın kendi doldurduğu iki ölçekte (BDI-II ve PHQ-9) Silexan ile plasebo arasındaki fark istatistiksel anlamlılığa ulaşmamıştır. Buna karşılık, yine hastanın doldurduğu Sheehan Yeti Yitimi Ölçeği'nde Silexan plasebodan 2,40 puan üstün bulunmuş (1,04 ile 3,76; p < 0,001), sertralinde ise anlamlı bir işlevsellik farkı görülmemiştir (0,82 puan; p = 0,267). [1,3] Bu sonuçlar ikincil sonlanımlardır ve yazarların ifadesiyle tanımlayıcı olarak yorumlanmalıdır. İşlevsellikteki bulgu ilgi çekicidir; ancak hasta bildirimli depresyon ölçeklerindeki tutarsızlık, tablonun tek yönlü olmadığını göstermektedir.

Körleme sağlam mı?

Silexan grubunda en sık yan etki geğirmedir: 170 hastanın 28'inde (%16,5). Lavanta yağı kapsülü yutan birinin geğirmesi, karakteristik bir koku ve tat taşır. Araştırmacılar bunu öngörerek plasebo kapsüllerini Silexan kapsülündeki lavanta yağının binde biri ile kokulandırmıştır. [1] Bu önlem ambalaj açıldığında alınan kokuyu eşitleyebilir; mide kaynaklı geğirmeyi eşitleyip eşitlemediği ise yayından anlaşılamamaktadır. Yayında körlemenin başarısına ilişkin bir ölçüm (hastaların ve değerlendiricilerin hangi tedaviyi aldıklarını tahmin etmesi) bildirilmemiştir. Bu bir kanıtlanmış kusur değil, yanıtlanmamış bir sorudur; ancak birincil sonlanımın hekim değerlendirmesine dayandığı ve hasta bildirimli ölçeklerde farkın kaybolduğu bir çalışmada sorulması gereken bir sorudur.

Sertralin kadar etkili olduğu söylenebilir mi?

Hayır. Çalışma, Silexan'ın plaseboya üstünlüğünü göstermek için tasarlanmıştır. Sertralin, araştırmanın bilinen etkili bir tedaviyi plasebodan ayırt edebildiğini (assay sensitivity) göstermek amacıyla eklenmiştir. Silexan ile sertralin arasındaki karşılaştırma yalnızca tanımlayıcıdır. [1] Eşdeğerlik veya aşağı olmama iddiası için önceden belirlenmiş bir kabul sınırı ve buna göre hesaplanmış örneklem gerekir; burada ikisi de yoktur.

Ayrıca sertralin sabit 50 mg dozda verilmiş, doz artırımına izin verilmemiştir. Yazarlar doz-yanıt eğrisinin 50 ile 150 mg arasında düz olduğunu belirterek bu seçimi savunmaktadır. [1] Bu savunma makul olabilir; yine de klinik uygulamada yanıt alınamayan hastada doz ayarlanır. Sabit dozlu bir karşılaştırma koluna dayanarak "lavanta yağı antidepresanların yerini alabilir" demek, tasarımın izin verdiğinden daha güçlü bir sonuçtur.

2026 yayını: 2,17 puan hangi belirtilerden geliyor?

Haberin güncel dayanağı olan ve 4 Ağustos 2026'da yayımlanan makale yeni bir çalışma değildir; yeni hasta, yeni veri yoktur. LEAD çalışmasındaki aynı 498 hastanın MADRS puanları bu kez madde madde incelenmiştir. MADRS on maddeden oluşur; her madde 0 ile 6 arasında puanlanır ve toplam puan 0 ile 60 arasında değişir. İntihar düşüncesi maddesi analiz dışıdır, çünkü bu maddeden puan alan hastalar çalışmaya alınmamıştır. Geriye kalan dokuz madde, 2,17 puanlık toplam farkın nereden geldiğini gösterir. [2]

Tablo. Silexan'ın MADRS maddelerine etkisi: 8 haftada başlangıca göre azalma (puan; her madde 0 ile 6 arasında). Kaynak: [2]; toplam puan [1].

Fark: Silexan ile plasebo arasındaki düzeltilmiş ortalama fark. p değerleri keşifseldir; çoklu karşılaştırma düzeltmesi yapılmamıştır.

Tablo üç şey söylemektedir. Birincisi, farkı tek başına taşıyan bir belirti yoktur. En büyük fark bitkinlik maddesindeki 0,40 puandır. MADRS'de tanımlı basamaklar 0, 2, 4 ve 6'dır; yani 0,40 puan, iki tanımlı basamak arasındaki mesafenin beşte biridir. Dokuz maddedeki farkların toplamı 2,38 puandır (toplam puan analizi ayrı bir modelle yapıldığı için 2,17 ile birebir örtüşmez). İstatistiksel olarak anlamlı beş madde bu toplamın 1,59 puanını, yani yaklaşık üçte ikisini oluşturur; kalan dört madde 0,79 puan ekler. Her maddenin payı %5 ile %17 arasındadır. Başka bir deyişle 2,17 puan, bir belirtinin belirgin biçimde düzelmesinden değil, dokuz belirtinin her birinde ölçeğin ancak fark edebildiği küçük kaymaların toplanmasından oluşmaktadır.

İkincisi, düzelmeyen belirtiler az değildir. Uyku azalmasında fark yok denecek kadar küçüktür (0,11 puan; p = 0,447); kötümser düşüncelerde de anlamlı fark yoktur. Anksiyete için ruhsatlı bir üründe iç gerginlik maddesi anlamlılık sınırının dışında kalmıştır (p = 0,051). Depresyonun çekirdek belirtilerinden olan haz alamama ile ilgili hissedememe maddesi de anlamlı değildir (p = 0,058). Oysa yazarlar sonuç bölümünde düzelmenin depresif duygudurum, anhedoni ve enerji kaybını kapsadığını yazmaktadır; anhedoni için bu ifade kendi tablolarıyla tam örtüşmemektedir. [2]

Üçüncüsü, "anlamlı" sayılan beş madde de sağlam zeminde değildir. Çoklu karşılaştırma düzeltmesi yapılmamıştır. Dokuz bağımsız testte, gerçekte hiçbir etki olmasa bile en az bir anlamlı sonuç çıkma olasılığı yaklaşık %37'dir. En basit düzeltme (Bonferroni) uygulandığında eşik 0,05 yerine 0,0056 olur ve bu eşiği yalnızca bitkinlik maddesi (p = 0,003) geçer. Yazarlar da analizin keşifsel olduğunu, p değerlerinin hipotez üretmek için yorumlanması gerektiğini ve kullandıkları 0,2 puanlık "klinik önem" eşiğinin toplam puan eşiğinin ona bölünmesiyle elde edildiğini, doğrulanmadığını açıkça belirtmektedir. [2]

İstatistiksel olarak anlamlı; peki hasta bunu hisseder mi?

İstatistiksel anlamlılık yalnızca şunu söyler: Gözlenen fark büyük olasılıkla tesadüf değildir. Farkın büyük olduğunu söylemez. Yeterince hasta alındığında çok küçük farklar da "anlamlı" çıkar. Klinik anlamlılık ise başka bir sorudur: Hasta kendini daha iyi hissediyor mu, hekim muayenede bir fark görüyor mu? Bu soruyu beş adımda yanıtlamak mümkündür.

Birinci adım: İyileşmenin çoğu lavanta olmadan da gerçekleşiyor. MADRS'de puan ne kadar yüksekse depresyon o kadar ağırdır. Hastalar çalışmaya ortalama 23 puanla başlamıştır. Sekiz hafta sonra, içinde etkin madde bulunmayan kapsülü alanların puanı yaklaşık 13'e, lavanta yağı kapsülü alanların puanı yaklaşık 11'e inmiştir. Yani lavanta grubundaki 12 puanlık iyileşmenin 10 puanı plasebo grubunda da vardır. Kabaca her altı puanlık iyileşmenin beşi ilaçtan bağımsızdır; lavanta yağının eklediği pay bir puandır. [1]

İkinci adım: 2 puan ne kadar küçük? MADRS 60 puanlık bir ölçektir ve her belirtide tanımlı basamaklar ikişer puan aralıklıdır. Dolayısıyla 2 puanlık fark, on belirtiden yalnızca birinin tek basamak hafiflemesine, diğer dokuzunun aynı kalmasına karşılık gelir. Bağımsız bir meta-analize göre hekimin en küçük düzelmeyi fark edebilmesi için yaklaşık 8 puan, hastanın fark edebilmesi için yaklaşık 5 puan gerekir. [6] 2,17 puan, hastanın fark edebileceği en küçük değişimin yarısına bile ulaşmamaktadır. İstatistik diliyle söylenirse standardize etki büyüklüğü yaklaşık 0,27'dir; alışılmış sınıflamada 0,2 küçük, 0,5 orta, 0,8 büyük etki sayılır.

Üçüncü adım: 100 hastaya verilirse ne olur? Lavanta yağı kapsülü verilen 100 hastanın 54'ü tedaviye yanıt vermiştir (puanı en az yarıya inmiştir). Ancak aynı 100 hastaya plasebo verilseydi 42'si yine yanıt verecekti. Lavanta yağı sayesinde yanıt veren hasta sayısı 12'dir. Geri kalan 88 hastanın 42'si kapsülde ne olursa olsun düzelecek, 46'sı ise lavanta yağına rağmen yeterince düzelmeyecektir. Bir hastanın yararlanması için yaklaşık dokuz hastanın tedavi edilmesi gerekir. [1]

Dördüncü adım: Hasta ne diyor? MADRS'yi hekim doldurur. Hastaların kendi doldurduğu iki depresyon ölçeğinde (BDI-II ve PHQ-9) lavanta yağı ile plasebo arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bile değildir. Yani hekim ölçekte 2 puanlık fark kaydetmiş, hasta ise kendi depresyon belirtilerinde plasebodan ayırt edilebilir bir düzelme bildirmemiştir. Tek istisna günlük işlevselliği ölçen Sheehan ölçeğidir; orada lavanta yağı lehine bir fark vardır ve bu bulgu bağımsız bir çalışmada sınanmaya değer. [1,3]

Beşinci adım: Sertralin daha mı iyi? Hayır. Aynı çalışmada 50 mg sertralinin plaseboya göre farkı 2,59 puandır; yeni kuşak antidepresanların genel ortalaması da 2,99 puandır. [1,6] Demek ki küçük etki lavantaya özgü bir kusur değildir. Hafif ve orta şiddette depresyonda plasebo yanıtı büyük, ilacın eklediği pay küçüktür.

O halde bu bir aldatmaca mıdır? Veri düzeyinde hayır. Çalışma kayıtlıdır, birincil sonlanım önceden tanımlanmıştır, plasebo kontrollüdür ve sınırlılıkları yazarlar tarafından yazılmıştır. Sorun verinin sunuluşundadır. Yazarlar 2 puanı "klinik açıdan anlamlı" eşik kabul etmektedir; bu, literatürdeki en düşük eşiklerden biridir ve 2,17 onu kıl payı aşmaktadır. Güven aralığının alt sınırı ise 0,58'dir. Buna rağmen 2026 yayınının sonuç cümlesi "güçlü bir genel antidepresan etki"den söz etmekte, haber başlıkları da bunu "lavanta yağı depresyonu düzeltiyor" biçimine çevirmektedir. [2] Doğru özet şudur: Fark istatistiksel olarak anlamlıdır, ancak hekimin de hastanın da fark edebileceği büyüklüğün altındadır; bu anlamda klinik olarak anlamsızdır.

Unutulmaması gereken son nokta: Aynı hasta verisinin yeniden incelenmesi bağımsız bir doğrulama değildir. Majör depresyonda Silexan'ın etkinliğini gösteren randomize kontrollü çalışma sayısı hâlâ birdir.

Farmakolojik zemin

Silexan, bilinen antidepresan ve anksiyolitik hedeflere (serotonin, noradrenalin ve dopamin taşıyıcıları, MAO-A, GABA-A reseptörü) bağlanmamaktadır. Laboratuvar çalışmalarında voltaja bağımlı kalsiyum kanallarından (başlıca N, P/Q ve T tipi) kalsiyum girişini orta derecede azalttığı; pregabalinin bağlandığı alfa-2-delta alt birimine ise bağlanmadığı gösterilmiştir. [4,10] Sağlıklı gönüllülerde yapılan bir PET çalışmasında 160 mg dozun serotonin 5-HT1A reseptör bağlanma potansiyelini azalttığı bildirilmiştir. [8] Hayvan ve hücre modellerinde nöroplastisiteyi artırdığına ilişkin bulgular da vardır. [10] Bunlar biyolojik olarak akla yatkın bir zemin sunar; ancak klinik etkinin kanıtı değildir ve bu çalışmaların önemli bölümü de üreticiyle bağlantılıdır.

Farmakokinetik açıdan, ana bileşen linalool hızla emilir; yayımlanmış derlemelere göre sitokrom P450 enzimleri üzerinde klinik açıdan anlamlı bir etkisi ve oral kontraseptiflerle etkileşimi saptanmamış, sedasyon, bağımlılık ve kesilme belirtisi bildirilmemiştir. [10] Bu, SSRI'lara göre gerçek bir üstünlük olabilir; ancak verilerin 8 ile 10 haftalık çalışmalardan geldiği ve Avrupa'daki ürün bilgilerinin kullanım süresini 3 ayla sınırladığı unutulmamalıdır. [8]

Güvenlilik

Tedaviyle ilişkili olabilecek advers olaylar Silexan grubunda hastaların %32,9'unda, sertralinde %28,7'sinde, plaseboda %27,4'ünde görülmüştür. Ciddi advers olay oranları sırasıyla %2,9, %3,5 ve %2,6'dır. Her grupta iki hastada intihar düşüncesi bildirilmiştir. Etkisizlik veya tolerans sorunu nedeniyle tedaviyi bırakma oranı Silexan ve sertralinde %8,2, plaseboda %4,5'tir. [1] Sekiz haftalık 170 hastalık bir kol, seyrek görülen yan etkileri saptamak için yeterli değildir.

Lavanta yağının östrojenik ve antiandrojenik etkili olabileceği, cilde uygulanan lavanta içerikli ürünlerle ilişkilendirilen az sayıdaki ergenlik öncesi jinekomasti ve erken telarş olgusu üzerinden öne sürülmüştür. [11,12] Bu veriler olgu bildirimlerine ve hücre kültürü deneylerine dayanır, nedensellik tartışmalıdır ve oral kapsüle doğrudan aktarılamaz. Yine de ürünün 18 yaş altında kullanılmaması ve gebelikte veri bulunmaması, uzun süreli kullanım için ihtiyat gerektirir. [7,8]

Kanıt kimlere uygulanabilir?

Ağır depresyon, başlangıçta herhangi bir düzeyde intihar düşüncesi, son altı ayda başka bir psikiyatrik tanı (özellikle anksiyete bozukluğu), mevcut atakta yeterli antidepresan tedavisine yanıtsızlık ve daha önce sertraline yanıtsızlık dışlama ölçütleriydi. Eşzamanlı psikoterapiye izin verilmedi. Katılımcıların beşi dışında tamamı beyaz ırktandı. [1,2] Sonuçlar bu dar ve seçilmiş grubun dışına, özellikle intihar riski olan hastalara genellenemez. Sekiz haftalık bir çalışma nüksü önleme veya uzun dönem yarar hakkında bilgi vermez.

Kanıtı kim üretti?

Çalışmanın sponsoru üretici firmadır. İstatistiksel analizi firma çalışanı olan yazar yapmış, yedi yazarın ikisi firma çalışanı, diğerleri firmadan danışmanlık veya konuşmacı ücreti almış kişilerdir; makale yazımında profesyonel tıbbi yazım desteği alınmıştır. Ham veriler paylaşılmamaktadır. [1,2] Silexan'ın anksiyetedeki klinik çalışmaları ve meta-analizlerinin büyük bölümü de aynı firma ve büyük oranda aynı araştırmacı grubu tarafından üretilmiştir. Bu durum bulguları kendiliğinden geçersiz kılmaz; sektör destekli araştırma ilaç geliştirmenin olağan yoludur. Ancak yapısal bir sorundur: Tek kaynaktan gelen kanıt, bağımsız araştırmacılarca tekrarlanana kadar geçici kabul edilmelidir.

"Doğal" olmak tedavi standardını değiştirmez

Bitkisel kökenli bir üründe de belirleyici olan kimyasal bileşim, doz, üretim tutarlılığı ve klinik kanıttır. Araştırılan kapsülün sonucunu, içeriği ve kullanım yolu farklı bir ticari yağa aktarmanın bilimsel dayanağı yoktur. Aromaterapi veya kozmetik amaçlı satılan lavanta yağları içilmek üzere üretilmemiştir; bu araştırma onları içme önerisi olarak yorumlanamaz.

Bir klinik yayın ruhsat anlamına da gelmez. Ürünün Türkiye'de bulunabilirliği veya herhangi bir endikasyonda ruhsatlı olup olmadığı bu yazıda doğrulanmamıştır. Türkiye'de lavanta içeren gıda takviyeleri ve uçucu yağlar ise Silexan değildir; aynı standardizasyona ve aynı klinik veriye sahip oldukları varsayılamaz.

Depresyon tedavisinde seçenekler hastalığın şiddetine, önceki tedavi yanıtına ve hasta tercihine göre belirlenir. NICE, daha az şiddetli depresyonda antidepresanları rutin ilk seçenek olarak önermemekte; psikolojik müdahaleleri ve ortak karar vermeyi öne çıkarmaktadır. [13] Hafif depresyonda plasebo grubunun 10 puan düzeldiği bir tabloda, asıl soru "hangi kapsül" değil, "bu hastaya ilaç gerekli mi" sorusu olabilir.

Sonuç

Mevcut bulgular, standardize oral lavanta yağı preparatının hafif ve orta şiddette majör depresyonda araştırılmaya değer bir seçenek olduğunu düşündürmektedir. İyi tolere edilmesi ve işlevsellik üzerindeki bulgu umut vericidir. Buna karşılık kanıt tek bir üretici destekli çalışmaya dayanmakta, etki büyüklüğü küçük kalmakta, hasta bildirimli depresyon ölçekleri sonucu desteklememekte, sertralinle eşdeğerlik sınanmamış olmakta ve 2026 yayını yeni bir doğrulama getirmemektedir. Bilimsel açıdan savunulabilir ifade şudur: "Belirli bir preparat için, seçilmiş bir hasta grubunda, olumlu kısa dönem bulgu." Bütün lavanta ürünlerine yönelik bir tedavi vaadi değildir; depresyonu olan bir hastanın kullandığı ilacı bırakması için de gerekçe değildir.

Kaynaklar

1. Kasper S, Volz HP, Möller HJ, Schläfke S, Klement S, Anghelescu IG, Seifritz E. Lavender oil preparation Silexan is effective in mild-to-moderate major depression: a randomized, placebo- and reference-controlled trial. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2025;275(6):1693-1703. doi:10.1007/s00406-024-01783-2

2. Möller HJ, Anghelescu IG, Volz HP, Seifritz E, Schläfke S, Kasper S. Effects of lavender oil preparation silexan on different symptoms of major depression: results from a randomized, controlled trial. Int J Neuropsychopharmacol. 2026;29(9):pyag041. doi:10.1093/ijnp/pyag041

3. Kasper S ve ark. Silexan reduces functional impairment in patients with a major depressive episode. Eur Psychiatry. 2025 (kongre özeti). doi:10.1192/j.eurpsy.2025.856

4. Schuwald AM, Nöldner M, Wilmes T, Klugbauer N, Leuner K, Müller WE. Lavender oil: potent anxiolytic properties via modulating voltage dependent calcium channels. PLoS One. 2013;8(4):e59998. doi:10.1371/journal.pone.0059998

5. Duru G, Fantino B. The clinical relevance of changes in the Montgomery-Asberg Depression Rating Scale using the minimum clinically important difference approach. Curr Med Res Opin. 2008;24(5):1329-1335. doi:10.1185/030079908X291958

6. Hengartner MP, Jakobsen JC, Sørensen A, Plöderl M. Efficacy of new-generation antidepressants assessed with the Montgomery-Asberg Depression Rating Scale: a meta-analysis of randomised placebo-controlled trials. PLoS One. 2020;15(2):e0229381. doi:10.1371/journal.pone.0229381

7. Dr. Willmar Schwabe GmbH & Co. KG. Lasea 80 mg Weichkapseln, Fachinformation. Ekim 2021. https://www.fachinfo.de/fi/pdf/012741

8. FAGG-AFMPS (Belçika). Laseaxan 80 mg yumuşak kapsül, Kısa Ürün Bilgisi. https://app.fagg-afmps.be/pharma-status/api/files/62bc50fd1e5c015ab3ae6784

9. European Medicines Agency, HMPC. Lavandulae aetheroleum: European Union herbal monograph, özet. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/lavandulae-aetheroleum

10. Kasper S, Eckert A. Silexan in anxiety, depression, and related disorders: pharmacological background and clinical data. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2025;275:1621-1635. doi:10.1007/s00406-024-01923-8

11. Henley DV, Lipson N, Korach KS, Bloch CA. Prepubertal gynecomastia linked to lavender and tea tree oils. N Engl J Med. 2007;356(5):479-485.

12. Ramsey JT, Li Y, Arao Y, Naidu A, Coons LA, Diaz A, Korach KS. Lavender products associated with premature thelarche and prepubertal gynecomastia: case reports and endocrine-disrupting chemical activities. J Clin Endocrinol Metab. 2019;104(11):5393-5405. doi:10.1210/jc.2018-01880

13. National Institute for Health and Care Excellence. Depression in adults: treatment and management. NICE guideline NG222. 2022. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222

Not: Bu yazının hazırlanmasında AI desteği alınmıştır.