Dava, mahkûmiyet ve uzlaşma aynı şey değildir; rakamları okurken bu ayrımı korumak gerekir
Dünyanın en büyük sağlık şirketlerinden Johnson & Johnson (J&J), son yirmi yılda ilaç güvenliği, yanıltıcı pazarlama, rüşvet ve tıbbi cihaz kaynaklı zararlar nedeniyle çok sayıda dava ve soruşturmayla karşılaştı. Dosyalarda şirketin Janssen, Ethicon, DePuy ve Actelion gibi bağlı kuruluşları da yer alıyor. Temmuz 2026'da açıklanan 5,5 milyar dolarlık talk pudrası uzlaşması, bu uzun listenin son halkası oldu.
Bu haberde dosyalar iki başlıkta ele alınıyor: önce şirketin karşılaştığı başlıca davalar, ardından daha az bilinen rüşvet ve usulsüz ödeme dosyaları. Tüm bilgiler ABD Adalet Bakanlığı, ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), İngiltere Ciddi Dolandırıcılık Ofisi (SFO) ve şirketin kendi resmî bildirimlerine dayanıyor.
Başlıca dava ve uzlaşmalar
Tablo 1. J&J ve bağlı şirketlerinin karşılaştığı başlıca dosyalar
| Dosya / ürün | İddia | Sonuç veya durum |
|---|---|---|
| Talk içeren bebek pudrası | Pudranın yumurtalık kanserine veya asbest maruziyetine bağlı mezotelyomaya yol açtığı; risklerin açıklanmadığı. | Sorumluluğu bağlı şirket iflasları üzerinden çözmeye yönelik üç girişim reddedildi. Temmuz 2026: 5,5 milyar dolarlık koşullu uzlaşma; en az %95 katılım şartı var. Şirket kanser iddialarını reddediyor. |
| Risperdal, Invega, Natrecor | Onaylanmamış kullanımlar için pazarlama; hekimlere ve bakımevi eczane zincirine usulsüz ödemeler. | 2013: 2,2 milyar doları aşan paket. 485 milyon doları ceza hukuku kapsamında para cezası ve müsadere; kalanı hukuk uzlaşması. |
| Opioid ağrı kesiciler | Bağımlılık risklerinin küçümsenmesi ve opioid krizine katkı. | 2022: ulusal anlaşmada en fazla 5 milyar dolar. Şirket kusur kabul etmedi. |
| Ethicon pelvik cerrahi ağları | Kronik ağrı, doku erozyonu, yeniden ameliyat; risklerin yeterince açıklanmaması. | Çok sayıda bireysel dava ve toplu uzlaşma. Avustralya'daki iki toplu davanın uzlaşması 2023'te mahkemece onaylandı. |
| DePuy ASR ve Pinnacle kalça protezleri | Metal aşınması, erken protez başarısızlığı; yanıltıcı dayanıklılık iddiaları. | Hasta tazminat programları. 2019: eyaletlerle 120 milyon dolarlık pazarlama uzlaşması. |
| Xarelto (rivaroksaban) | Ciddi kanama riski konusunda yetersiz uyarı. | 2019: Bayer ile birlikte 775 milyon dolar; yaklaşık 25.000 talep. Tutarın tamamı J&J'ye ait değil. |
Tablodaki en büyük kalem olan talk dosyasında şirket, sorumluluklarını bağlı şirketlerin iflası yoluyla çözmeyi üç kez denedi ve üçünde de mahkemelerden ret aldı. Temmuz 2026'daki uzlaşma koşulludur; davacıların en az yüzde 95'inin katılması gerekiyor. Bu nedenle bütün davaların kesin olarak kapandığını söylemek için erken. Şirket, ürünün kansere yol açtığı iddiasını reddediyor; açıklamasındaki bilimsel değerlendirmeler kendi savunmasıdır.
Yabancı ülkelerde rüşvet: 2011 anlaşması
Şirketin rüşvet dosyalarının en önemlisi 2011 tarihlidir. ABD makamlarına göre J&J'nin bağlı şirketleri en az 1998'den itibaren Yunanistan'da şirketin cerrahi implantlarını seçen kamu hekimlerine, Polonya'da ihale veren hekim ve hastane yöneticilerine, Romanya'da şirketin ilaçlarını reçete eden kamu hekimlerine rüşvet verdi. Ödüller nakit ve uygunsuz seyahat biçimindeydi. Ayrıca Birleşmiş Milletler'in Petrol Karşılığı Gıda Programı kapsamında 19 sözleşme almak için dönemin Irak hükümetine komisyon ödendi.
Şirket, ABD Adalet Bakanlığına 21,4 milyon dolar ceza, SEC'e 48,6 milyon doları aşan kazanç iadesi ve faiz ödemeyi kabul etti. İngiltere'de bağlı şirket DePuy International hakkında verilen 4,829 milyon sterlinlik kararla birlikte toplam yaklaşık 77 milyon dolara ulaştı.
Bu dosyayı diğerlerinden ayıran nokta, şirketin sorumluluğu üstlenmiş olmasıdır. J&J, üç yıllık ertelenmiş kovuşturma anlaşmasında bağlı şirketlerinin, çalışanlarının ve aracılarının eylemlerinin sorumluluğunu kabul etti. SEC'in tespitine göre şirket rüşvet ödemek amacıyla özel bir şirket satın almış, izleri örtmek için paravan sözleşmeler, off-shore şirketler ve örtülü fonlar kullanmıştı. Adalet Bakanlığı ise şirketin gönüllü bildirimini ve iş birliğini ceza indirimi gerekçesi saydı.
Rakamlar arasındaki oran dikkat çekicidir. İddialara göre yalnızca Yunanistan'daki implant satışlarından yaklaşık 24,25 milyon dolar kâr elde edilmişti; ABD'ye ödenen ceza ise 21,4 milyon dolardı.
Tablo 2. Uluslararası rüşvet dosyaları
| Yıl | Ülke / birim | İddia | Sonuç | Hukuki nitelik |
|---|---|---|---|---|
| 2011 | Yunanistan, Polonya, Romanya | Kamu hekimlerine ve hastane yöneticilerine implant seçimi, ihale ve reçete karşılığında nakit ve seyahat. | ABD Adalet Bakanlığına 21,4 milyon dolar ceza; SEC'e 48,6 milyon doları aşan kazanç iadesi ve faiz. | Üç yıllık ertelenmiş kovuşturma anlaşması; şirket sorumluluğu üstlendi. |
| 2011 | Irak (BM Petrol Karşılığı Gıda Programı) | 19 sözleşme almak için dönemin Irak hükümetine komisyon. | Aynı 70 milyon dolarlık anlaşmanın içinde. | Aynı anlaşma. |
| 2011 | Birleşik Krallık (DePuy International) | 1998-2006 arasında Yunanistan'daki ortopedi ürünü satışlarında hukuka aykırı davranış. | 4,829 milyon sterlin ve kovuşturma masrafları. | Hukuki geri alım kararı; ceza mahkûmiyeti değil. |
| 2017 sonrası | Yunanistan (DePuy davası) | 114 hastaneye fahiş fiyatlı ortopedi malzemesi ve hekimlere rüşvet; kamu zararı 11,5 milyon avronun üzerinde. | 22 sanıktan 13'ü suçlu bulundu; cezalar ertelendi. | Dolandırıcılık ve aklama suçlarından bireysel mahkûmiyetler. |
| 2019 sonrası | Brezilya (tıbbi cihaz) | Kamu sağlık sözleşmeleri için görevlilere ödeme; 20'den fazla şirketin adı geçen kartel iddiası. | ABD Adalet Bakanlığı dosyayı işlem yapmadan kapattı; SEC incelemesi Şubat 2025 itibarıyla sürüyordu. | Soruşturma; ceza veya uzlaşma yok. |
Yunanistan'da dosya ayrıca ulusal mahkemeye taşındı. 2017'de başlayan davada 114 hastaneye fahiş fiyatla ortopedi malzemesi satıldığı ve hekimlere rüşvet verildiği öne sürüldü; kamu zararı 11,5 milyon avronun üzerinde hesaplandı. Mahkeme 22 sanıktan 13'ünü suçlu buldu, cezalar ertelendi.
Brezilya'da ise henüz bir yaptırım yok. Brezilyalı savcılar, 20'den fazla şirketin kamu sağlık programlarından sözleşme almak için görevlilere ödeme yaptığını ve fiyatları şişirdiğini öne sürdü. ABD Adalet Bakanlığı kendi incelemesini işlem yapmadan kapattı; şirketin Şubat 2025 tarihli bildirimine göre SEC incelemesi o tarihte sürüyordu.
ABD içinde hekime, eczaneye ve hastaya ödemeler
ABD hukukunda yabancı kamu görevlisine rüşvet ile ülke içinde sağlık hizmeti sunanlara yapılan usulsüz ödemeler (kickback) ayrı yasalara tabidir. İkinci grupta üç dosya öne çıkıyor.
Tablo 3. ABD içi usulsüz ödeme dosyaları
| Yıl | Birim / ürün | İddia | Sonuç | Hukuki nitelik |
|---|---|---|---|---|
| 2007 | DePuy Orthopaedics (kalça ve diz protezleri) | Cerrahlara ürün tercihi karşılığında hediye, tatil ve 200.000 dolara varan danışmanlık ücreti. | 84,7 milyon dolar. | Ertelenmiş kovuşturma anlaşması; hukuka aykırılık kabulü yok. |
| 2013 | Bakımevi eczane zinciri (Risperdal ve diğer ilaçlar) | İade, veri satın alma, hibe ve eğitim fonu adı altında milyonlarca dolar. | 149 milyon dolar; 2,2 milyar dolarlık paketin parçası. | Hukuk uzlaşması. |
| 2018 | Actelion (pulmoner hipertansiyon ilaçları) | Bir hasta yardım vakfı üzerinden Medicare hastalarının katkı paylarının ödenmesi. | 360 milyon dolar. | Kusur kabulü yok; eylemler şirketin satın alınmasından önceye ait. |
2007'de kalça ve diz protezi pazarının yüzde 95'ini elinde tutan beş şirket, cerrahlara yapılan ödemeler nedeniyle ABD Adalet Bakanlığı ile anlaştı. DePuy'un payı 84,7 milyon dolardı. Savcılığa göre cerrahlar, ürün önermeleri karşılığında pahalı hediyeler, tatiller ve yılda 200.000 dolara varan danışmanlık ücretleri alıyordu.
2013'teki 2,2 milyar dolarlık paketin 149 milyon dolarlık bölümü ise bakımevlerine ilaç sağlayan ülkenin en büyük eczane zincirine yapılan ödemelerle ilgiliydi. Hükümete göre pazar payı iadesi, veri satın alma anlaşması, hibe ve eğitim fonu adı altında yapılan ödemeler, zincirin danışman eczacılarının bakımevi hastalarına antipsikotik Risperdal ve şirketin diğer ilaçlarını önermesini sağlamayı amaçlıyordu. Bu tutar 2,2 milyar dolarlık toplamın içindedir; ayrıca toplanmamalıdır.
2018'de Actelion, bir hasta yardım vakfı aracılığıyla binlerce Medicare hastasının katkı paylarını ödediği iddiasını 360 milyon dolarla kapattı. Şirket kusur kabul etmedi ve eylemlerin J&J'nin 2017'deki satın almasından önceye ait olduğunu belirtti.
Rakamlar nasıl okunmalı?
Bu dosyalar hukuken birbirinden çok farklıdır. 2013 dosyası ceza hukuku yaptırımı ve bir bağlı şirketin suç kabulünü içerir. 2011 rüşvet dosyasında şirket sorumluluğu üstlenmiş, kovuşturma ertelenmiştir. Opioid, Actelion ve 2007 protez anlaşmaları ise kusur kabulü içermeyen uzlaşmalardır. Xarelto tutarı iki şirket arasında paylaşılmıştır; talk uzlaşması henüz koşulludur.
Dolayısıyla bütün rakamları alt alta yazıp "şirkete kesilen para cezaları" diye toplamak yanıltıcı olur. Asıl soru başka yerdedir: aynı şirketin farklı birimlerinde, farklı ülkelerde ve farklı yıllarda benzer ödeme şemalarının tekrar etmesi, bu yaptırımların caydırıcı olup olmadığını sorgulatıyor. 2007'de cerrahlara ödemeler nedeniyle anlaşma imzalayan DePuy'un adı, dört yıl sonra bu kez Yunan hekimlere rüşvet dosyasında yeniden geçti.
Kaynaklar
1. ABD Adalet Bakanlığı. Johnson & Johnson Agrees to Pay $21.4 Million Criminal Penalty. 8 Nisan 2011. justice.gov/opa/pr/2011/April/11-crm-446.html
2. SEC. J&J to Pay $70 Million to Settle Cases Brought by SEC and Criminal Authorities. 7 Nisan 2011. sec.gov/news/press/2011/2011-87.htm
3. Miller & Chevalier. FCPA Spring Review 2011. millerchevalier.com/publication/fcpa-spring-review-2011
4. Violation Tracker UK. DePuy International Limited, Serious Fraud Office, 8 Nisan 2011. violationtrackeruk.goodjobsfirst.org
5. Efsyn; Protothema; Parapolitika. DePuy davasına ilişkin haberler. efsyn.gr/?p=1054973; protothema.gr/greece/article/912832
6. Stanford FCPA Clearinghouse. Investigation into Johnson & Johnson's Brazilian Subsidiary. fcpa.stanford.edu/investigation.html?id=396
7. ABD Adalet Bakanlığı. Five Companies in Hip and Knee Replacement Industry Avoid Prosecution. 27 Eylül 2007; MDDI, 1 Kasım 2007.
8. ABD Adalet Bakanlığı. Johnson & Johnson to Pay More Than $2.2 Billion to Resolve Criminal and Civil Investigations. 4 Kasım 2013.
9. Reuters. J&J unit to pay $360 mln to US to resolve charity kickback probe. 6 Aralık 2018.
10. Johnson & Johnson. SEC bildirimleri (10-K, 2023 ve 2025) ve Temmuz 2026 talk uzlaşması açıklaması. sec.gov
11. National Opioids Settlement. Executive Summary. nationalopioidsettlement.com
Not: Bu yazının hazırlanmasında AI desteği alınmıştır.