BİTKİSEL ÜRÜNLER GÜVENLİ Mİ?

Prof. Dr. F. Cankat Tulunay

Bitkisel ürünlerin yan etkileri: bitki bitki, ürün ürün

Giriş

Bitkisel ürünler doğası gereği güvenli değildir. Yan etkileri hafif sindirim yakınmalarından ağır organ toksisitesine, hatta ölüme kadar uzanır. Sistematik derlemelerin genel değerlendirmesi ve randomize çalışmalarda bildirilen yan etkilerin incelenmesi, ciddi olanlar da dahil geniş bir advers olay yelpazesi ortaya koymuştur [1–3].

Riskin üç ayrı kaynağı vardır: bitkinin kendi farmakolojisi (meyan kökünün mineralokortikoid etkisi, efedranın sempatomimetik etkisi gibi), ürünün kendisindeki sorunlar (yanlış tür, kontaminasyon, beyan edilmemiş ilaç etken maddesi) ve bitki ile ilaç arasındaki etkileşimler. Bu yazıda her bitkiyi ayrı ayrı, geri çağrılmış ya da vaka bildirimlerinde adı geçen ticari ürünlerle birlikte ele alıyoruz. Bir ürünün adının burada geçmesi, o ürünün bugün piyasadaki her partisinin zararlı olduğu anlamına gelmez; olayın kaydını ve kanıtın düzeyini gösterir.

1. Karaciğer: en sık ve en ağır hedef

ABD'de yetişkinlerin yaklaşık %4,7'si, yani tahminen 15,6 milyon kişi, son 30 gün içinde potansiyel olarak hepatotoksik altı bitkiden (zerdeçal, yeşil çay, ashwagandha, Garcinia cambogia, kırmızı maya pirinci, black cohosh) en az birini kullanmıştır [4]. ABD İlaca Bağlı Karaciğer Hasarı Ağı (DILIN) verilerinde bitkisel ve diyet takviyelerinin payı 2004–2005'te %7 iken 2010–2014'te %20 dolayına çıkmıştır [16].

Zerdeçal / kurkumin (Curcuma longa)

Mutfakta kullanılan baharat sorun yaratmazken yüksek dozlu, emilimi artırılmış kapsüller farklıdır. DILIN'in 2004–2022 kayıtlarında zerdeçalın sorumlu tutulduğu 10 vaka bulunmuş, hepsi 2011 sonrasında, altısı 2017 sonrasında kaydedilmiştir. Hasar çoğunlukla hepatoselüler, latent dönem 1–4 aydır; beş hasta hastaneye yatırılmış, biri akut karaciğer yetmezliğinden ölmüştür. Test edilebilen 7 ürünün hepsinde zerdeçal doğrulanmış, üçünde ayrıca piperin (karabiber ekstresi) bulunmuştur [17].

Bu noktada klinik farmakoloji açısından kritik iki bulgu vardır. Birincisi, hastaların 7'si HLA-B*35:01 taşıyıcısıdır; bu, idiyosenkratik ve genetik yatkınlıkla ilişkili bir hasarı düşündürür [17]. İkincisi, piperin kurkuminin glukuronidasyonunu baskılayarak biyoyararlanımını belirgin artırır; "karabiberli kurkumin" ve "zerdeçal–karabiber shot" ürünleri tam da bu nedenle pazarlanır ve vaka bildirimlerinde öne çıkar [18]. Yani üreticinin satış argümanı (daha iyi emilim) aynı zamanda toksisite argümanıdır.

Yeşil çay ekstresi (Camellia sinensis, EGCG)

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) 2018 görüşünde, geleneksel demlenmiş yeşil çayın genel olarak güvenli kabul edildiğini, buna karşın takviye olarak alınan günde 800 mg ve üzeri EGCG dozlarının klinik çalışmalarda transaminaz yükselmesiyle ilişkili olduğunu bildirmiştir. Demlenmiş çaydan günlük EGCG alımı ortalama 90–300 mg iken, takviyeler 5 ile 1.000 mg arasında EGCG sağlayabilmektedir [19]. Bunun üzerine AB, günlük porsiyondaki EGCG miktarının 800 mg'ın altında kalmasını ve etikette bu sınırın belirtilmesini zorunlu kılmıştır [20]. EFSA ayrıca etkinin yüksek beden kitle indeksli kişilerde daha belirgin olduğuna dikkat çekmiştir; bu ürünlerin esas olarak zayıflama amacıyla satıldığı düşünülürse bulgu önemlidir.

Hydroxycut: çok bileşenli zayıflama ürünü

FDA 1 Mayıs 2009'da tüketicileri Hydroxycut ürünlerini derhal bırakmaya çağırdı. Sarılıktan karaciğer nakli gerektiren hasara uzanan 23 ciddi bildirim ve karaciğer yetmezliğinden bir ölüm (19 yaşında bir erkek) vardı; üretici Iovate Health Sciences 14 ürünü geri çekti [21, 22]. O dönemki formüllerde Garcinia cambogia ekstresi ve yeşil çay bileşenleri bulunuyordu; hangi bileşenin sorumlu olduğu kesin belirlenemedi.

Garcinia cambogia (hidroksisitrik asit)

Hydroxycut'ın geri çağrılmasından sonra "saf" Garcinia ürünleri popülerleşti. 2016'da UCLA'dan bildirilen ve "saf" Garcinia cambogia takviyesiyle ilişkilendirilen fulminan karaciğer yetmezliği vakası karaciğer nakliyle sonuçlandı [23]. İtalya'dan 2018'de yayımlanan seride Garcinia içeren zayıflama takviyesi kullanan dört kadında akut karaciğer hasarı tanımlandı [24]. Ortak tablo şudur: ürün "doğal ve tek bileşenli" olarak sunulur, kullanıcı genellikle genç ve başka risk faktörü taşımaz.

Ashwagandha (Withania somnifera)

İzlanda ve DILIN'den bildirilen beş vakalık seride ashwagandha kullanımından 2–12 hafta sonra sarılık, kaşıntı ve bulantı gelişti; hasar kolestatik ya da mikst tipteydi, sarılık ve kaşıntı 5–20 hafta sürdü, karaciğer testleri 1–5 ayda normale döndü [25]. İzlanda'daki üç hastanın üçü de aynı markanın ürününü, NOW Ashwagandha'yı kullanıyordu; birinde ayrıca başka bir ashwagandha içeren karışım ürün vardı. Kimyasal analizde ürünlerde ashwagandha doğrulandı, başka toksik madde bulunmadı [26]. Bildirilen dozlar 450–1.350 mg/gün aralığındadır [5].

Düzenleyici tablo çelişkilidir. Danimarka, Danimarka Teknik Üniversitesi'nin (DTU) 2020 risk değerlendirmesine dayanarak 2023'te ashwagandhayı takviyelerde yasakladı; değerlendirme güvenli bir alt sınır belirlenemediği sonucuna varmıştı [27]. Sektör ve bazı araştırmacılar raporun kök ile yaprak çalışmalarını ayırt etmediğini ve vaka bildirimlerine dayandığını öne sürerek itiraz etti; KSM-66 hammaddesinin üreticisi de ürününün güvenli olduğunu savundu [28, 29]. Bu tartışmadan bağımsız olarak kalite sorunu nettir: perakende ashwagandha örneklerinin yalnızca %77'si saf bulunmuş, withanolid içeriği %1,5 ile %12 arasında değişmiştir [5].

Ashwagandhanın diğer sorunları: mide yakınmaları, yumuşak dışkı, uyuşukluk; tiroid fonksiyonunu etkileyip tiroid hormonu tedavisiyle etkileşebilmesi; withaferin A'nın yapısal benzerliği nedeniyle serum digoksin düzeyinin bazı immünolojik ölçümlerde yanlış yüksek çıkması [5, 7].

Black cohosh (Cimicifuga / Actaea racemosa)

Menopoz yakınmaları için kullanılan bu bitkide karaciğer hasarı kanıtı tartışmalıdır. ABD Farmakopesi (USP) uzman komitesi 30 bildirimi incelemiş, hiçbirini "olası"nın üstünde değerlendirmemiş, buna rağmen ürün etiketlerine uyarı konmasını önermiştir [30]. Health Canada'nın incelediği altı vakanın beşinde ürünün gerçek black cohosh olmadığı anlaşılmıştır; yani sorun bitkiden çok ürün kimliğinde olabilir [31].

Bu bitkinin en bilinen ticari ürünü 1956'dan beri Almanya'da piyasada olan Remifemin'dir (Schaper & Brümmer; izopropanolik kök ekstresi) [32]. Çeşitli ülkelerdeki ürün bilgilerinde çok nadir karaciğer hasarı uyarısı ve karaciğer hasarı belirtilerinde ilacın hemen kesilmesi talimatı yer alır [33]. Firmanın Remifemin plus ürünü ayrıca sarı kantaron ekstresi içerir [34]; bu, aşağıda ele alınan etkileşim riskini aynı kutuya taşır.

Kava (Piper methysticum)

Almanya'nın ilaç otoritesi BfArM, karaciğer toksisitesi kaygısıyla 2002'de kava ürünlerini yasakladı ve bu karar birçok ülkeyi etkiledi. Federal İdare Mahkemesi 2014'te yasağın orantısız ve hukuka aykırı olduğuna hükmetti [35]. Kava öyküsü, nedensellik değerlendirmesinin ne kadar zor olduğunu ve ham madde kalitesi ile bitki kısmı (kök yerine gövde ya da kabuk) sorunlarının toksisite sinyalini nasıl karıştırabildiğini gösterir.

OxyELITE Pro: "bitkisel" etiketli sentetik molekül

2013'te Hawaii'de daha önce sağlıklı kişilerde görülen akut hepatit ve karaciğer yetmezliği kümesi, zayıflama ve kas geliştirme takviyesi OxyELITE Pro ile ilişkilendirildi. CDC ülke genelinde 92 vaka tanımladı. FDA, ürünün yeni formülüne bael ağacından türediği öne sürülen aegelin eklendiğini saptadı; üretici USPlabs Kasım 2013'te ürünleri geri çekti [36]. Hawaii salgınında 29 vakada 11 hastaneye yatış, iki karaciğer nakli ve bir ölüm bildirildi; şirket yöneticileri daha sonra ceza davasında suçlarını kabul etti [37]. NIH'nin LiverTox kaydına göre kullanılan aegelin Çin'de üretilmiş sentetik bir maddeydi. Etikette "doğal" yazan ürünün içinde laboratuvarda üretilmiş bir molekül vardı.

2. Böbrek: iki büyük felaket

Aristolochia ve "Çin bitkisi nefropatisi"

1990–1992 yıllarında Brüksel'de aynı zayıflama kliniğine giden genç kadınlarda hızla ilerleyen interstisyel böbrek fibrozu görüldü. Reçetede yer alan Stephania tetrandra yerine, aristolokik asit içeren Aristolochia fangchi kullanılmıştı. Hasta sayısı 100'ü aştı; FDA'nın hekimlere yazdığı mektuba göre en az 70'i diyaliz ya da böbrek nakline gerek duydu [38]. İzlenen hastaların yaklaşık yarısında sonradan üst üriner sistem ürotelyal karsinomu gelişti ve dokularda aristolokik asit DNA eklentileri gösterildi [39, 40]. Aynı mekanizmanın, buğday tarlalarını kirleten Aristolochia clematitis tohumları yoluyla Balkan endemik nefropatisinden de sorumlu olduğu gösterilmiştir [40]. Belçika olayı, bitki adlarının karıştırılmasının (ikame) tek başına ne kadar büyük bir halk sağlığı felaketine yol açabileceğinin en iyi belgelenmiş örneğidir.

Kırmızı maya pirinci: Kobayashi beni-koji skandalı

Kırmızı maya pirincinin (Monascus purpureus ile mayalanmış pirinç) kolesterol düşürücü etkisi, lovastatinle aynı molekül olan monakolin K'den gelir; dolayısıyla statin yan etkileri ve statin etkileşimleri bu ürün için de geçerlidir. Ancak 2024'te Japonya'da yaşanan olay farklı bir tehlikeyi gösterdi. Kobayashi Pharmaceutical'ın Beni-koji Choleste Help ürünüyle ilişkili böbrek hastalığı bildirimleri üzerine yaklaşık 300.000 paket geri çağrıldı. Şirket, ürünlerde mavi küften kaynaklanan ve beklenmeyen bir madde olan pubertulik asit bulunduğunu açıkladı; Mart 2024 sonunda 114 hastaneye yatış bildirilmişti [41]. Ölüm sayısı başlangıçta beş olarak duyurulmuş, sonra dörde düzeltilmiş, ardından şirket 76 ek ölümü incelemeye aldığını açıklamıştır [42]. Şirket aynı hammaddeyi Japonya'da yaklaşık 50, Tayvan'da iki firmaya sağladığı için geri çağırma miso, kraker ve sake gibi gıdalara kadar uzandı [43]. Kirlenme üretim hattında oluşmuştu; bitkinin kendisiyle ilgisi yoktu.

3. Kalp, damar ve elektrolitler

Meyan kökü (Glycyrrhiza glabra): Türkiye'den vakalar

Glisirizik asit, 11β-hidroksisteroid dehidrojenaz tip 2'yi baskılayarak kortizolün böbrekte mineralokortikoid reseptörlerini uyarmasına yol açar; sonuç hipertansiyon, hipokalemi, metabolik alkaloz ve baskılanmış renin–aldosterondur [6]. Bu tablo ülkemiz için özellikle önemlidir; çünkü meyan şerbeti (aşlama, haşlama) Güneydoğu ve Akdeniz bölgelerinde yaygın içilir.

Diyarbakır'dan bildirilen beş vakalık seride sekonder hipertansiyon araştırılan hastaların tümünde en az altı aylık meyan kökü kullanımı saptanmış, hepsinde aldosteron, renin ve potasyum düşük bulunmuştur [44]. Adana'dan bildirilen olguda günde 3–4 litre meyan kökü şerbeti içen 34 yaşında bir erkek, serum potasyumu 1,4 mmol/L ile hipokalemik paralizi ve solunum yetmezliği tablosunda acil servise getirilmiş, potasyum replasmanıyla tamamen düzelmiştir [45]. Literatürde meyan şerbetine bağlı rabdomiyoliz, Torsades de pointes ve akciğer ödemi de bildirilmiştir. Diüretik, kortikosteroid, digoksin ya da QT uzatan ilaç kullanan hastada meyan şerbeti sorulmalıdır.

Efedra (Ma Huang): Metabolife ve Xenadrine

Efedrin alkaloidi içeren zayıflama ve enerji ürünleri 1990'larda ABD'de çok yaygındı. Pazar lideri Metabolife 356'nın üreticisi FDA'ya ciddi advers olay bildirimi almadığını yazmıştı; sonradan şirkete 14.000'den fazla şikayet ulaştığı ve bunların FDA'ya iletilmediği ortaya çıktı, kurucusu hapis cezası aldı [46]. Şubat 2003'te 23 yaşındaki beyzbol oyuncusu Steve Bechler, efedra içeren Xenadrine RFA-1'i kullandıktan sonra antrenmanda sıcak çarpmasından öldü; adli tıp efedranın önemli rol oynadığını bildirdi [47]. FDA 12 Nisan 2004'te efedrin alkaloidi içeren diyet takviyelerinin satışını yasaklayan nihai kuralı yayımladı [46]. Yasaktan önce FDA'nın elinde en az 100 ölüm bildirimi vardı [48].

Sarı zakkum: tejocote kökü ve "Brezilya tohumu" etiketiyle

Meksika alıcı kökü (tejocote, Crataegus mexicana) ya da "Brazil seed" olarak, çoğunlukla zayıflama amacıyla internette satılan ürünlerin bir kısmında aslında kardiyak glikozit içeren sarı zakkum (_Thevetia peruviana_) bulundu. CDC'nin 2023 raporunda tejocote diye satılan 10 üründen 9'unun sarı zakkum olduğu gösterildi; FDA o tarihten beri uyarı listesini genişletiyor ve Ağustos 2026 itibarıyla listede 25 ürün yer alıyor [11, 12]. Listedeki markalardan bazıları: ALIPOTEC, Elv Control (Green ELV Nutrition), Science of ALPHA, H & Natural, Niwali, Semilla de Brazil ve Mart 2026'da eklenen Chupa Panza [49, 50]. Ürünler Amazon, eBay ve Etsy gibi platformlarda satılmıştır. Sarı zakkum bulantı, kusma, baş dönmesi ve ölümcül olabilen aritmilere yol açar; zehirlenme tablosu digoksin zehirlenmesine benzer.

4. Santral sinir sistemini etkileyen bitkiler

Santral sinir sistemine etkili bitkilerin bir kısmı doğrudan toksiktir, bir kısmı ise birlikte kullanılan ilaçların etkisini artırır ya da azaltır [10, 14]. Bu grupta Türkiye'ye özgü iki tablo öne çıkar: deli bal ve tatula zehirlenmesi.

Deli bal (Rhododendron nektarı, grayanotoksin)

Doğu Karadeniz'de orman gülü (Rhododendron) nektarından üretilen bal, sodyum kanallarını açık tutan grayanotoksinler içerir. Halk arasında "şifa" ve cinsel güç artırıcı olarak satılması, tüketimini sürekli kılar. Düzce'den bildirilen 19 hastalık seride bulantı, kusma, terleme, baş dönmesi ve halsizlik ballı yiyecekten birkaç saat sonra başlamış; 15 hastada hipotansiyon, 15 hastada sinüs bradikardisi, 4 hastada tam atriyoventriküler blok saptanmıştır. Bradikardi ya da AV blok gelişen dört hasta düşerek başını çarpmıştır. Atropin tedavisiyle tüm hastalar 24 saat içinde tamamen düzelmiştir [64]. Beta bloker, kalsiyum kanal blokeri ya da digoksin kullanan yaşlı bir hastada aynı tablonun çok daha ağır seyredebileceği açıktır.

Tatula (Datura stramonium)

Tropan alkaloitleri (atropin, skopolamin) içeren tatulanın tohum ve yaprakları, bilinçsiz kullanım ya da çocukların kazara yemesiyle tipik antikolinerjik sendroma yol açar: deliryum, halüsinasyon, midriyazis, taşikardi, ciltte kuruluk ve kızarıklık, hipertermi, idrar retansiyonu. Türkiye'den çocuk ve erişkinlerde hayatı tehdit eden olgular bildirilmiştir [65].

Yıldız anason ve bebekler

Mutfakta kullanılan Çin yıldız anasonu (Illicium verum) ile görünüşü neredeyse aynı olan Japon yıldız anasonu (Illicium anisatum) nörotoksiktir. FDA 2003'te yıldız anason çayları için uyarı yayımladı; iki yılda yaklaşık 40 kişi, bunların 15'i bebek, nöbet, kusma, titreme ve göz hareketlerinde bozulma ile başvurmuştu. Uyarıyı başlatan olgu, gaz sancısı (kolik) için yıldız anason çayı içirilen ve nöbet geçiren bir bebekti [66]. Kurutulmuş ya da öğütülmüş hâlde iki tür birbirinden ayırt edilemez.

Sarı kantaron ve sedatif bitkiler

Sarı kantaronun serotonerjik etkisi, SSRI, SNRI, triptan ya da tramadol ile birlikte serotonin sendromu riski doğurur [54]. Kediotu (valeryan), kava, melisa, çarkıfelek ve lavanta gibi sedatif bitkiler ise benzodiazepin, Z-ilaçları, opioid, antihistaminik ve alkol ile aditif santral depresyon yapar; yaşlıda düşme ve araç kullanımında kaza riskini artırır [10, 14]. 2 Temmuz 2026'da yayımlanan Tıbbi Bitki Çayları Hakkında Yönetmelik'in sedatif etkili çayların ambalajına araç ve makine kullanımına ilişkin uyarı üçgeni konmasını zorunlu tutması bu nedenle doğru bir adımdır [82].

Kratom ve 7-OH: bağımlılık

Güneydoğu Asya kökenli Mitragyna speciosa yaprağından elde edilen kratom ürünleri bağımlılık, madde kullanım bozukluğu, aşırı doz ve ölümle ilişkilendirilmiştir; zehir danışma merkezlerine yapılan başvurular 2015–2025 arasında yaklaşık %1.200 artmıştır [13]. Sorunun asıl kaynağı, yaprakta yalnızca eser miktarda bulunan opioid agonisti 7-hidroksimitraginin (7-OH)'nin yoğunlaştırılmış ya da yarı sentetik olarak üretilmiş ürünleridir. FDA 29 Temmuz 2025'te 7-OH ürünlerinin kontrollü madde listesine alınmasını önerdi; bu ürünler benzin istasyonları ve sigara dükkanlarında, hatta çocuklara hitap eden şekerleme biçimlerinde satılıyordu [51].

ABD Uyuşturucuyla Mücadele İdaresi (DEA), 7-OH ile ilişkili üç yarı sentetik opioidi (mitraginin psödoindoksil, MGM-15 ve MGM-16) 26 Ağustos 2026'dan itibaren iki yıllığına geçici olarak Schedule I'e aldı; 7-OH'nin kendisi için geçici listeleme Ekim 2026 itibarıyla henüz kesinleşmemişti [52]. Amerikan Tabipler Birliği (AMA) Haziran 2026'da 7-OH ürünlerinin satışının yasaklanması yönünde politika benimsedi [53].

5. Cinsel işlevi ve hormonları bozan bitkisel ürünler

Bitkisel ürün pazarının önemli bir kısmı cinsel gücü artırma vaadiyle satılır. Daha az konuşulan taraf, bazı bitkilerin tam tersine androjen düzeylerini düşürmesi, endokrin dengeyi bozması ya da cinsel işlevi baskılamasıdır.

Meyan kökü: testosteron düşüşü

Padova grubunun 1999'da NEJM'de yayımladığı çalışmada, 22–24 yaşlarında yedi sağlıklı erkekte meyan kökü kullanımının serum testosteronunu düşürdüğü bildirilmiştir [67]. Meyan kökünün mineralokortikoid etkisine bağlı hipokalemi ve kas güçsüzlüğü de (bkz. bölüm 3) cinsel performansı ayrıca olumsuz etkiler. Uzun süre ve bol miktarda meyan şerbeti içen erkekte libido azalması yakınması bu açıdan da sorgulanmalıdır.

Nane (Mentha spicata ve Mentha piperita): Türkiye'den çalışmalar

Bu alandaki öncü çalışmalar Süleyman Demirel Üniversitesi'nden gelmiştir. Araştırmacılar önce erkek sıçanlarda nane ve yarpuz nanesi çaylarının plazma testosteron, FSH, LH düzeyleri ve testis dokusu üzerine etkisini incelemiş [69], ardından hirsutizmli kadınlarda yarpuz nanesi (Mentha spicata) çayının androjen düzeylerini düşürdüğünü göstermiştir [68]. Kadında hirsutizm tedavisi için olumlu görülen bu antiandrojenik etki, hipogonadizmi olan, testosteron tedavisi alan ya da fertilite sorunu yaşayan erkekte günde birkaç fincan nane çayının masum olmayabileceğini düşündürür.

Lavanta ve çay ağacı yağı: prepubertal jinekomasti

ABD Ulusal Çevre Sağlığı Bilimleri Enstitüsü (NIEHS) araştırmacılarının 2007'de NEJM'de bildirdiği üç olguda, 4, 7 ve 10 yaşlarında üç erkek çocukta lavanta ya da lavanta ve çay ağacı yağı içeren sabun, losyon, şampuan ve saç ürünleri kullanımıyla jinekomasti gelişmiş, ürünler bırakıldıktan birkaç ay sonra gerilemiştir. Hücre deneylerinde her iki yağın estrojen etkisini taklit ettiği ve androjen etkisini baskıladığı gösterilmiştir; çocukların dolaşımdaki hormon düzeyleri ise değişmemiştir [70]. Bu bulgu deriden uygulanan ürünler içindir; oral lavanta yağı preparatlarına doğrudan genellenemez, ancak "doğal yağların" endokrin etkisiz olmadığını gösterir.

Diğer mekanizmalar

• Sarı kantaron: Serotonerjik etkisi nedeniyle SSRI'lara benzer cinsel yan etkiler beklenebilir; ayrıca oral kontraseptif etkinliğini azaltır (bkz. bölüm 7). Bu konuda sistematik veri sınırlıdır.

• Kratom ve 7-OH: Opioid agonistlerinin uzun süreli kullanımında iyi bilinen hipogonadizm ve libido kaybı bu ürünler için de geçerlidir.

• Sedatif bitkiler: Alkol ve sedatif ilaçlarla birlikte libido ve ereksiyon üzerine olumsuz etkiler.

• Deli bal ve "cinsel güç" macunları: Cinsel güç artırıcı diye satılan deli bal AV bloğa (bölüm 4), macunlar ise beyan edilmemiş sildenafil nedeniyle nitratlarla ölümcül hipotansiyona yol açabilir (bölüm 10).

6. Kanserojen, genotoksik ve teratojen bitkiler

Karaciğer ve böbrek hasarı haftalar içinde ortaya çıkar ve çoğu zaman fark edilir. Kanserojen ve teratojen etkiler ise yıllar sonra ya da bir sonraki kuşakta görülür; bu nedenle vaka bildirimiyle yakalanmaları çok zordur ve düzenleyici kurumlar burada hayvan verisine ve genotoksisiteye dayanarak ihtiyat ilkesiyle hareket eder. Avrupa'daki tıbbi ve yenilebilir bitkiler arasında karsinojen, teratojen ve endokrin bozucu etkili olanların ayrıntılı bir listesi Kristanc ve Kreft'in derlemesinde bulunabilir [8].

Aristolokik asit (Aristolochia türleri, kurtluca)

Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), aristolokik asit içeren bitkileri insan için kesin kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırmıştır [84]. Belçika olgularındaki ürotelyal kanserler ve Balkan endemik nefropatisi (bölüm 2), bu bitkiler için güvenli bir dozun bulunmadığını gösterir. Bu bitkilerin hiçbir oral ürünü kabul edilemez.

Pirolizidin alkaloitleri: karakafesotu, öksürükotu, hodan, kanaryaotu

Karakafesotu (Symphytum officinale, comfrey), öksürükotu (Tussilago farfara), hodan (Borago officinalis) ve kanaryaotu (Senecio türleri) gibi bitkiler, karaciğerde venooklüzif hastalığa (sinüzoidal obstrüksiyon sendromu) yol açan ve genotoksik kanserojen kabul edilen pirolizidin alkaloitleri (PA) içerir. FDA 2001'de karakafesotunun diyet takviyelerinde kullanılmaması gerektiğini, güvenli bir maruziyet düzeyini gösteren geçerli veri bulunmadığını bildirerek ürünlerin piyasadan çekilmesini istemiştir [71]. EMA'nın Bitkisel Tıbbi Ürünler Komitesi (HMPC) 2021'de güncellediği kamu açıklamasında, bitkisel tıbbi ürünlerden oral PA alımı için erişkinde günlük 1,0 µg sınırını benimsemiştir [72]. Önemli bir ayrıntı: PA'lar yalnızca bu bitkilerden değil, hasat sırasında tarlaya karışan zehirli yabani otlar yoluyla papatya, nane, melisa gibi masum görünen bitki çaylarına da bulaşabilir.

Estragol: rezene, anason, yıldız anason, fesleğen, tarhun

HMPC 2005'te estragolü, sıçanlarda karaciğer tümörlerine yol açan, DNA'ya bağlanma gücü safrole benzeyen doğal bir genotoksik kanserojen olarak değerlendirmiştir. Erişkinlerin kısa süreli ve önerilen dozda kullanımında önemli bir kanser riski görülmemiş, ancak küçük çocuklar, gebeler ve emzirenlerde maruziyetin en aza indirilmesi önerilmiştir [73]. Estragol rezene meyvesi ve yağında, anason, yıldız anason, fesleğen ve tarhunda bulunur [73]. Türkiye açısından bunun somut karşılığı şudur: bebeklere gaz sancısı için rezene ve anason çayı verilmesi yaygın bir alışkanlıktır ve tam da kaçınılması önerilen grubu hedefler. Yıldız anasonda buna Japon türüyle karışma riski de eklenir (bölüm 4).

Aloe yaprağı ve antrakinon içeren laksatifler

ABD Ulusal Toksikoloji Programı'nın (NTP) iki yıllık çalışmasında, renksizleştirilmemiş tüm yaprak aloe vera ekstresi içme suyunda verilen erkek ve dişi sıçanlarda kalın bağırsak adenom ve karsinomları artmış; IARC aloe vera tüm yaprak ekstresini olası insan kanserojeni (Grup 2B) olarak sınıflandırmıştır [74]. Avrupa Komisyonu bu ve EFSA değerlendirmeleri üzerine 2021/468 sayılı Tüzük ile gıdalarda aloe yaprağı preparatlarında aloe-emodin ve diğer hidroksiantrasen türevlerinin bulunmamasını şart koşmuş, sinameki (Cassia senna), cehri (Rhamnus) ve ravent (Rheum) preparatlarını da kısıtlamıştı. AB Genel Mahkemesi 13 Kasım 2024'te (T-302/21) bu hükümleri iptal etti; gerekçe güvenlilik değil, Komisyon'un "maddeler" yerine bitki "preparatlarını" düzenleyerek yetkisini aşmasıydı [75]. Yani hukuki engel kalktı, bilimsel kaygı kalkmadı. Bu laksatif bitkilerin aylarca, yıllarca "detoks" ya da zayıflama amacıyla kullanılması ayrıca elektrolit kaybı ve kolon melanozuna yol açar.

Ginkgo biloba ekstresi: hayvan çalışması

NTP'nin iki yıllık çalışmasında yüksek dozda ginkgo yaprağı ekstresi verilen farelerde hepatoselüler adenom, karsinom ve hepatoblastom insidansı artmış (hepatoblastom insidansı NTP çalışmalarında görülen en yükseklerden biri olarak tanımlanmıştır), sıçanlarda tiroid foliküler hücre tümörleri tarihsel kontrol aralığını aşmıştır [76]. Kullanılan ekstre Çin'de üretilmiş bir ticari ekstreydi; standardize EGb 761 değildi ve yazarlar bulguların doğrudan insana aktarılamayacağını belirtmiştir [76]. Bu, ekstrenin kimyasal tanımının neden güvenliliğin parçası olduğunu gösteren bir başka örnektir.

Gebelikte risk: mavi cohosh ve diğerleri

Mavi cohosh (Caulophyllum thalictroides), adı benzese de black cohosh ile ilgisi olmayan, doğumu başlatmak amacıyla kullanılan bir bitkidir. Doğumdan önceki üç-dört hafta boyunca önerilen dozun yaklaşık üç katını alan bir annenin bebeğinde miyokard enfarktüsü ve ağır konjestif kalp yetmezliği gelişmiş, bebek 31 gün hastanede kalmış ve iki yıl sonra hâlâ digoksin gerektirmiştir [77]. Bitkideki N-metilsitizin sıçan embriyo kültürlerinde malformasyona yol açmıştır [77]. Gebelikte ashwagandhadan kaçınılması gerektiği bölüm 1'de belirtilmişti. Adı benzeyen bitkilerin (black cohosh ve blue cohosh, Stephania ve Aristolochia, Çin ve Japon yıldız anasonu) karıştırılması bu yazının tekrar eden temalarından biridir.

7. Bitki–ilaç etkileşimleri

Bitkiler kanamayı, kan basıncını ve ilaç metabolizmasını etkileyebilir; hastalar bunları ilaç olarak görmediği için çoğu zaman hekime söylemez [13]. Santral sinir sistemine etkili bitkiler hem farmakokinetik hem farmakodinamik etkileşimlere girebilir [14].

Sarı kantaron (Hypericum perforatum)

Klinik açıdan en önemli bitkisel etkileşim kaynağıdır. Hiperforin, CYP3A4 ve P-glikoproteini indükleyerek birlikte kullanılan ilaçların düzeyini düşürür. Siklosporin (organ reddine kadar giden düzey düşüşleri), oral kontraseptifler (ara kanama, istenmeyen gebelik), varfarin, HIV proteaz inhibitörleri, teofilin ve digoksin ile etkileşimi iyi belgelenmiştir [54]. SSRI'larla birlikte serotonin sendromu riski de vardır. Türkiye'de sarı kantaron hem aktarlarda kuru bitki ve yağ olarak hem de takviye kapsülleri olarak yaygın biçimde satılmaktadır; yapılan çalışmalar ürün kalitesinin çok değişken olduğunu, bazı ürünlerde etkin madde hiç bulunmadığını göstermiştir [55].

Ginkgo biloba

Türkiye'de ruhsatlı Tebokan Special 80 mg film tabletin Kısa Ürün Bilgisi, intrakraniyal kanama riski taşıyanlarda, pıhtılaşma bozukluğu olanlarda ve gebelikte kullanımı kontrendike sayar; tek vaka bildirimlerine dayanarak cerrahi öncesinde ilaca ara verilmesini önerir ve antikoagülan, antiagregan ilaçlarla birlikte kanama riskinin artabileceğini belirtir [56]. Öte yandan standardize EGb 761 ekstresiyle yapılan kontrollü çalışmalar hemostaz üzerinde anlamlı etki ya da aspirin, varfarin güvenliliğinde bozulma göstermemiştir; kanama bildirimlerinin büyük kısmı kalitesi düşük vaka raporlarıdır [57]. Bu ikilik, ruhsatlı bir ürünün ihtiyatlı etiketiyle klinik kanıtın aynı şey olmadığını hatırlatır.

Diğerleri

• Ashwagandha: tiroid hormonu tedavisi, digoksin ölçümü (yanlış yüksek değer), sedatifler [5].

• Meyan kökü: diüretikler, kortikosteroidler, digoksin, antihipertansifler (bkz. bölüm 3).

• Kırmızı maya pirinci: statinlerle aditif miyopati riski; CYP3A4 inhibitörleri (klaritromisin, azol antifungaller, greyfurt) ile düzey artışı.

• Yeşil çay ekstresi, zerdeçal–piperin: piperin birçok ilacın metabolizmasını baskılayabilir; hepatotoksik ilaçlarla birlikte kullanım ek risktir.

8. Özel gruplar

• Bebekler: Gaz sancısı için rezene, anason ve yıldız anason çayı verilmemelidir (estragol; Japon yıldız anasonu kontaminasyonu) [66, 73].

• Gebelik: Doğumu başlatmak amacıyla mavi cohosh kullanılmamalıdır [77]. Estragol içeren bitkilerin ve pirolizidin alkaloidi içerebilen bitkilerin kullanımı en aza indirilmelidir [72, 73].

• Gebelik ve emzirme: Düşük riski ve olası teratojenite nedeniyle ashwagandhadan kaçınılmalıdır. Bitkisel bileşenler, kontaminanlar ve ağır metaller anne sütüne geçebilir [5]. Ginkgo ürün bilgisinde gebelikte kontrendikedir [56].

• Hormona duyarlı prostat kanseri: Ashwagandha önerilmez [5].

• Çocuklar ve ergenler: Performans artırıcı ürünlerin %10–20'sinin ağır metal, anabolik steroid ya da uyarıcılarla kontamine olduğu bildirilmiştir [15]. 7-OH ürünlerinin çocuklara hitap eden şekerleme biçimleri ayrıca risklidir [53].

• Patlıcangiller duyarlılığı: Ashwagandha bu familyadandır [5].

• Ameliyat öncesi: Ginkgo ve antiagregan etkili bitkiler kesilmelidir [56].

9. Avrupa İlaç Ajansı bitkisel monografları hangi ölçütlerle hazırlıyor?

AB'de bitkisel tıbbi ürünler, 2004/24/EC sayılı Direktif ile 2001/83/EC sayılı ilaç direktifine eklenen hükümlerle iki yoldan piyasaya çıkabilir [78, 85]:

• Geleneksel kullanım kaydı (madde 16a): Ürünün en az 30 yıldır, bunun en az 15 yılı AB içinde olmak üzere, tıbbi amaçla kullanılmış olması gerekir. Klinik çalışma istenmez; buna karşılık yeterli güvenlilik verisi ve uzun kullanıma dayanan makul etkililik gösterilmelidir. Endikasyon tıbbi gözetim gerektirmeyen durumlarla sınırlıdır ve ürün enjeksiyonla verilemez [78]. Ambalaj ve kullanma talimatında endikasyonun yalnızca uzun süreli kullanım deneyimine dayandığının belirtilmesi zorunludur [85].

• İyi bilinen tıbbi kullanım (madde 10a): Etkin maddenin AB'de en az 10 yıldır yerleşik tıbbi kullanımda olması, etkililiğinin kabul görmüş ve güvenliliğinin kabul edilebilir düzeyde olması gerekir; başvuru bibliyografik bilimsel veriye dayanır [78].

EMA bünyesindeki Bitkisel Tıbbi Ürünler Komitesi (HMPC), her bitki ve bitkisel preparat için bu iki yolu ayrı ayrı değerlendiren AB bitkisel monograflarını hazırlar. Süreç şöyle işler [79]:

1. HMPC öncelikli bitkileri belirler; ilgili taraflar da öneride bulunabilir ve öncelik listesi yayımlanır.
2. Değerlendirmenin başında kamuya açık bir bilimsel veri çağrısı yapılır; isteyen herkes üç ay boyunca veri sunabilir.
3. Bir raportör ve bir hakem (peer reviewer) atanır; literatür taranarak şablona uygun taslak monograf ve değerlendirme raporu hazırlanır.
4. Taslak monograf, kaynak listesi ve çoğu durumda taslak değerlendirme raporuyla birlikte kamuoyu görüşüne açılır; yorumlar yayımlanan şablonla toplanır.
5. Koşullar sağlanmazsa monograf yerine gerekçeli bir kamu açıklaması (public statement) yayımlanır.
6. Kabul edilen monograflar yeni veri ışığında gözden geçirme ve revizyon prosedürüne tabidir.

Monograf, bir Kısa Ürün Bilgisi gibi yapılandırılır: endikasyon, posoloji, kontrendikasyonlar, uyarılar, etkileşimler, gebelik ve emzirme, advers etkiler, doz aşımı. Avrupa Farmakopesi'nin kalite monograflarından ayrı bir belgedir [78]. HMPC ayrıca bir riskin öne çıktığı durumlarda bitkiye özgü monograftan bağımsız kamu açıklamaları yayımlar; pirolizidin alkaloitleri için 1,0 µg/gün sınırı [72] ve estragol için çocuk, gebe ve emzirenlerde maruziyetin en aza indirilmesi önerisi [73] bunun örnekleridir. Kısacası EMA monografı yalnızca "bu bitki ne işe yarar" sorusunu değil, "hangi koşulda zararlıdır" sorusunu da kamuya açık, kaynaklı ve itiraza açık bir süreçte yanıtlar.

Bu sistemin de eleştirilecek yanları vardır: geleneksel kullanım kaydı etkililiği kanıtlamaz, yalnızca uzun kullanımın makul bir etkililik ve kabul edilebilir güvenlilik düşündürdüğünü kabul eder. Ancak en azından kuralları, gerekçesi ve kanıtı yayımlanmış bir sistemdir.

10. Türkiye'de neden işler baştan savma yapılıyor?

Türkiye'de bitkisel ürünler iki ayrı mevzuata tabidir. Hastalığı önleme ya da tedavi iddiasıyla piyasaya sunulan bitkisel ürünler, 3 Şubat 2023 tarihli ve 32093 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Geleneksel Bitkisel Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği kapsamında TİTCK ruhsatına tabidir [58, 59]. "Normal beslenmeyi takviye etmek" amacıyla sunulan ürünler ise takviye edici gıda olarak Tarım ve Orman Bakanlığı'nın onayıyla satılır ve ruhsat sürecindeki etkililik ve güvenlilik değerlendirmesinden geçmez [59]. Aynı bitki, aynı dozda, hangi kanaldan sunulduğuna göre ilaç ya da gıda sayılabilmektedir. Hasta için iki kutu arasında fark yoktur; düzenleyici güvence açısından fark büyüktür.

2 Temmuz 2026 düzenlemeleri neyi değiştirdi?

2 Temmuz 2026 tarihli ve 33298 sayılı Resmî Gazete'de üç düzenleme birlikte yayımlandı: Geleneksel Bitkisel Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği'nde değişiklik, Tıbbi Bitki Çayları Hakkında Yönetmelik ve Aromaterapötik Ürünler Hakkında Yönetmelik. Dayanakları 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'dir [80, 81].

• Tıbbi bitki çayları: Tedavi iddiası taşıyan çaylar TİTCK ruhsatı olmadan piyasaya sunulamaz, yalnızca eczanede satılır, karekodla izlenir; sedatif çaylara uyarı üçgeni konur [81, 82]. Tedavi iddiası taşımayan, gıda olarak sunulan çaylar ise gıda mevzuatına tabi kalır ve market ile aktarda satılmaya devam eder [81].

• Aromaterapötik ürünler: Ruhsat, eczanede satış, karekod ve kalite, güvenlilik, toksikoloji raporları zorunlu hâle gelir; ağızdan kullanım için hazırlananlar kapsam dışıdır [81, 82].

• GBTÜ değişikliği: "İyi bilinen kullanım" kavramı eklenir ve TİTCK ya da EMA monografına atıf yapılarak kısaltılmış başvuru yolu açılır; bir Öncelik Değerlendirme Kurulu kurulur; başvuru yapabilecek meslek grupları genişletilir; fitoterapi sertifikalı eczacı ve hekimlerin bilimsel rapor hazırlayabileceği belirtilir; ruhsatın beşinci yılında farmakovijilans verileriyle güvenlilik bilgisi istenir. Ruhsatlandırma süreci devam eden ürünler için geçiş süresi iki yıldan beş yıla çıkarılmıştır; yeni son tarih 3 Şubat 2028 olarak hesaplanmaktadır [81, 82].

Bu düzenlemeyle tüm bitkisel ürünler TİTCK onayına mı giriyor?

Hayır. 2 Temmuz 2026 düzenlemeleri takviye edici gıdaları kapsama almamıştır; bunlar GBTÜ yönetmeliğinin ve çay yönetmeliğinin açıkça dışında tutulmuş, gıda mevzuatına ve Tarım ve Orman Bakanlığı'na tabi kalmıştır [81, 82]. Bu yazıda ele alınan ürünlerin büyük çoğunluğu (ashwagandha, zerdeçal, yeşil çay ekstresi, Garcinia kapsülleri, "bitkisel" macunlar) tam da bu kategoride satılmaktadır.

Basına yansıyan bir kanun taslağı, 5996 sayılı Kanun'un takviye edici gıdalara ilişkin 28. maddesini yeniden yazarak Tarım ve Orman ile Sağlık bakanlıklarından beşer üyenin yer alacağı 13 üyeli bir değerlendirme komisyonu kurmayı öngörmektedir. Habere göre vitamin, mineral ve balık yağı ürünleri Sağlık Bakanlığı'na geçecek, bitkisel takviyeler ise Tarım ve Orman Bakanlığı'nda kalacaktır; TİTCK'nın adı geçmemektedir. Onaylı yaklaşık 28.000 takviyenin altı ay içinde yeniden başvurması, başvurmayanların onayının iptal edilmesi öngörülmektedir. Taslak henüz yasalaşmamıştır [83]. Yani taslak bu hâliyle yasalaşsa bile, karaciğer, böbrek ve kalp için en riskli grup olan bitkisel takviyeler ilaç otoritesinin dışında kalmaya devam edecektir.

Yapısal sorunlar

• Kanalı üretici seçiyor: Aynı ashwagandha kapsülü ruhsatlı geleneksel bitkisel tıbbi ürün olarak da, takviye edici gıda olarak da piyasaya çıkabilir. Ruhsat yolu veri, zaman ve para ister; takviye yolu ister değildir. Sonuç, pazarın takviye tarafında yığılmasıdır.

• Monografa atıf, değerlendirmenin yerini alma riski taşıyor: EMA'da monograf, veri çağrısı, raportör, hakem, kamuoyu görüşü ve yayımlanmış değerlendirme raporuyla oluşur. Türkiye'de aynı monografa atıf bir kısa yol olarak kullanıldığında, ürünün kendi ekstresinin (çözücü, ekstre oranı, standardizasyon) monograftaki preparatla aynı olup olmadığı sorusu kolayca atlanır. Ginkgo hayvan çalışması ve black cohosh vakaları, ekstre kimliğinin güvenliliğin parçası olduğunu göstermektedir. Sitemizde daha önce ele aldığımız kopyala-yapıştır KÜB sorunu bu alanda da tekrar edebilir. Yönetmelik TİTCK'nın değerlendirme raporu yayımlamasını öngörmektedir [81]; bu raporların düzenli ve erişilebilir biçimde yayımlanıp yayımlanmadığı izlenmelidir.

• Süreler uzatılıyor: 2025'te dolması gereken geçiş süresinin 2028'e uzatılması, ruhsat süreci tamamlanmamış ürünlerin üç yıl daha piyasada kalması anlamına gelir.

• Uzmanlık eşiği: EMA'da değerlendirme komite raportörü ve hakem tarafından yapılırken, Türkiye'de bilimsel raporu hazırlayabilecek meslek grubu genişletilmiştir.

• Aktar ve dökme bitki: Gıda olarak satılan dökme bitkide tür doğrulaması zorunlu değildir. Belçika'daki Aristolochia ve ABD'deki sarı zakkum felaketleri tam olarak bu tür karışmaların ürünüdür.

• Piyasaya çıktıktan sonra izleme yok: Takviyeler için sistematik bir advers olay izleme altyapısı bulunmamaktadır; tağşiş ancak denetimde ve sonradan yakalanır.

Tağşiş sorunu ülkemizde soyut değildir. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2024 taklit ve tağşiş listesine göre, cinsel performansı artırma iddiasıyla satılan bitkisel macun, ginsengli macun, takviye edici gıda ve bitki tozu gibi ürünler arasında 31 firmanın 86 ürününde sildenafil tespit edilmiştir [60]. Bakanlığın listelerinde ayrıca tadalafil, parasetamol ve kinidin katılmış takviye ve karışımlar da yer almaktadır [61]. Nitrat kullanan bir koroner hastası için "bitkisel macun" ile sildenafil arasındaki fark, hayati bir farktır. Listeler guvenilirgida.tarimorman.gov.tr adresinden sorgulanabilir.

Bitkisel ürünle ilişkili şüpheli advers etkilerin Türkiye Farmakovijilans Merkezi'ne (TÜFAM) bildirilmesi gerekir; ancak takviye edici gıda statüsündeki ürünler için sistematik bir advers olay izleme altyapısı bulunmaması, bu alandaki sinyallerin büyük ölçüde gözden kaçması anlamına gelir.

11. Riskin altındaki yapısal nedenler

ABD'de takviyeler 1994 tarihli DSHEA yasasına tabidir; FDA pazara çıkmadan önce güvenlilik ya da etkililik incelemesi yapmaz, ancak ürün piyasaya çıktıktan sonra harekete geçebilir [13]. Bu yazıdaki olayların neredeyse tamamı (Hydroxycut, OxyELITE Pro, efedra, sarı zakkum) bu "önce sat, sonra bak" düzeninin ürünüdür. Karaciğer toksisitesiyle ilişkilendirilen ürünlerde etiket ile içerik arasındaki uyumsuzluk sıktır [4].

ABD'de acil servis verilerine dayanan çalışmaya göre diyet takviyelerine bağlı advers olaylar yılda tahminen 23.000 acil servis başvurusuna yol açmaktadır. Bu rakam vitamin ve mineralleri de kapsar; çocukların kazara alımları dışlandığında başvuruların %65,9'unda tek bir bitkisel ya da tamamlayıcı ürün sorumludur ve çarpıntı, göğüs ağrısı, taşikardi nedeniyle yapılan başvuruların %71,8'inden zayıflama ve enerji ürünleri sorumludur [62]. AMA, Kasım 2026'da FDA'ya yazdığı mektupta kratom ve kenevir dahil bitkisel ürünlerin diğer ilaçlarla aynı bilimsel inceleme standartlarına tabi tutulmasını istemiştir [63].

12. Hekim ve eczacı için öneriler

1. Her hastaya bitkisel ürün kullanımını açıkça sorun ("ilaç dışında bir şey kullanıyor musunuz, çay, macun, kapsül, yağ?") ve bunları ilaç listesine yazın.
2. Antikoagülan, antiagregan, antihipertansif, tiroid ilacı, digoksin, immünosüpresan, oral kontraseptif ve santral sinir sistemi ilacı kullananlarda etkileşimi özellikle tarayın.
3. Açıklanamayan karaciğer enzimi yüksekliğinde, özellikle 1–3 aylık bir latent dönemle, bitkisel ürüne bağlı karaciğer hasarını düşünün; zerdeçal, yeşil çay ekstresi, ashwagandha ve Garcinia ilk sorulacaklardır.
4. Açıklanamayan hipokalemi ve hipertansiyonda meyan şerbetini, açıklanamayan bradikardi ya da aritmide zayıflama ürünü kullanımını sorun.
5. Açıklanamayan bradikardi, hipotansiyon ya da AV blokta deli bal, açıklanamayan deliryum ve antikolinerjik tabloda tatula sorun.
6. Libido kaybı, jinekomasti ya da düşük testosteron araştırılan hastada meyan kökü, nane çayı, lavanta ve çay ağacı yağı içeren ürünleri sorgulayın.
7. Bebeklere rezene, anason ve yıldız anason çayı önermeyin; gebelikte doğumu başlatmak için bitkisel ürün kullanılmaması gerektiğini anlatın.
8. Karakafesotu, öksürükotu, hodan gibi pirolizidin alkaloidi içeren bitkilerin ağızdan kullanımını önermeyin.
9. FDA ve Tarım ve Orman Bakanlığı uyarı listelerinde adı geçen ürünlerin bırakılmasını ve kullananların hekime başvurmasını önerin.
10. Şüpheli advers etkileri TÜFAM'a (ABD'de MedWatch'a), gerekiyorsa Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne (114) bildirin.

Sonuç

Bu yazıdaki örneklerin ortak paydası şudur: zararın kaynağı bazen bitkinin kendi farmakolojisi (meyan kökü, efedra, kratom), bazen yanlış tür (Aristolochia, sarı zakkum), bazen üretim kirliliği (beni-koji), bazen de "bitkisel" etiketin arkasına gizlenmiş sentetik ya da ilaç molekülüdür (aegelin, sildenafil). Hasta açısından bu ayrım bir anlam taşımaz; düzenleyici açısından ise her biri ayrı bir denetim boşluğuna işaret eder.

Kanıtın niteliği konusunda da açık olmak gerekir. Bu alandaki advers olay verilerinin önemli bir kısmı vaka bildirimleri, anlatı derlemeleri ve heterojen çalışmalardan gelir; nedensellik değerlendirmesi çoğu zaman sınırlıdır [2]. Kava ve black cohosh örnekleri, zayıf kanıtla verilen kararların da yanlış olabileceğini göstermektedir. Ancak tersinden bakıldığında, kanıtın zayıf olması güvenliliğin kanıtı değildir. "Doğal" sözcüğü bir güvenlilik beyanı değil, bir pazarlama terimidir.

Türkiye açısından son söz şudur: 2 Temmuz 2026 düzenlemeleri tıbbi çay ve aromaterapi ürünlerini eczaneye ve ruhsata taşıyarak doğru yönde bir adım atmıştır. Ancak karaciğer yetmezliği, böbrek hasarı ve aritmi vakalarının büyük çoğunluğunun kaynağı olan bitkisel takviyeler, hem bugünkü mevzuatta hem de basına yansıyan taslakta ilaç otoritesinin dışında kalmaktadır. Bir bitkinin farmakolojik etkisi, hangi bakanlığın onayıyla satıldığına göre değişmez.

Özet tablo

Kaynaklar

1. Posadzki P, Watson LK, Ernst E. Adverse effects of herbal medicines: an overview of systematic reviews. Clin Med. 2013;13(1):7-12.
2. Di Lorenzo C, Ceschi A, Kupferschmidt H, et al. Adverse effects of plant food supplements and botanical preparations: a systematic review with critical evaluation of causality. Br J Clin Pharmacol. 2015;79(4):578-92.
3. Lee JY, Jun S, Hong SS, et al. Systematic review of adverse effects from herbal drugs reported in randomized controlled trials. Phytother Res. 2016;30:1412-19.
4. Nearly 15.6 million Americans using botanical supplements may be at risk for liver injury. Healio, 29 Ağustos 2024.
5. Salani DGD. Let's get to the root of ashwagandha: what health care professionals need to know. J Psychosoc Nurs Ment Health Serv. doi:10.3928/02793695-20230919-03.
6. Nazari S, Rameshrad M, Hosseinzadeh H. Toxicological effects of Glycyrrhiza glabra (licorice): a review. Phytother Res. 2017;31(11):1635-50.
7. Food is medicine: the science behind ashwagandha. Healio, 28 Haziran 2024.
8. Kristanc L, Kreft S. European medicinal and edible plants associated with subacute and chronic toxicity part I. Food Chem Toxicol. 2016;92:150-64.
9. Liang C, Woerdenbag H, Ekhart C, et al. Safety considerations for natural products with adaptogenic and immunomodulating activities. Pharmaceuticals. 2025;18.
10. Căuș M, Lupoae M, Chițescu C. Efficacy and safety of herbal supplements with anxiolytic, antidepressant, and sedative action. Pharmaceuticals. 2026;19.
11. FDA warns of toxic yellow oleander in mislabeled weight loss supplements. Healio, 12 Ağustos 2026.
12. FDA warns of toxic yellow oleander in mislabeled weight loss supplements. Healio, 10 Eylül 2026.
13. Natural does not mean safe: AMA wants FDA to regulate botanical products like other drugs. Healio, 3 Kasım 2026.
14. Czigle S, Nagy M, Mladěnka P, Tóth J. Pharmacokinetic and pharmacodynamic herb-drug interactions, part I. PeerJ. 2023;11:e16149.
15. Liu A. Pediatric complementary medicine. Pediatr Ann. doi:10.3928/19382359-20210217-02.
16. Björnsson HK, Björnsson ES, Avula B, et al. Ashwagandha-induced liver injury: a case series from Iceland and the US DILIN. Liver Int. 2020;40(4):825-29 (giriş bölümü).
17. Liver injury associated with turmeric: a case series from the US Drug-Induced Liver Injury Network (DILIN), 2004–2022. Am J Med.
18. Drug-induced liver injury associated with turmeric. Case Rep Gastroenterol. 2025;19(1):96. doi:10.1159/000543679.
19. EFSA ANS Panel. Scientific opinion on the safety of green tea catechins. EFSA J. 2018;16(4):5239.
20. Due to risk of liver damage, EU limits green tea extract with EGCG in foods. Food Safety Magazine, 7 Aralık 2022.
21. FDA. FDA warns consumers to stop using Hydroxycut products. Basın açıklaması, 1 Mayıs 2009.
22. Hydroxycut recalled after FDA liver warnings. Supply Side Supplement Journal, 1 Mayıs 2009.
23. Lunsford KE, Bodzin AS, Reino DC, et al. Dangerous dietary supplements: Garcinia cambogia-associated hepatic failure requiring transplantation. World J Gastroenterol. 2016;22(45):10071-76.
24. Crescioli G, Lombardi N, Bettiol A, et al. Acute liver injury following Garcinia cambogia weight-loss supplementation. Intern Emerg Med. 2018;13(6):857-72.
25. Björnsson HK, Björnsson ES, Avula B, et al. Ashwagandha-induced liver injury. Liver Int. 2020;40(4):825-29.
26. Aynı yayın, PMC8041491 (vaka tablosu ve kullanılan ürünler).
27. Timeline: will authorities de-throne the king of herbs? NutraIngredients, 6 Temmuz 2026.
28. Incorrect and misleading: industry defends ashwagandha root extract safety amid Danish assessment. Vitafoods Insights.
29. Patwardhan B, et al. Danish ban on ashwagandha: truth, evidence, ethics, and regulations. J Ayurveda Integr Med. 2024 (PMC11403136).
30. Mahady GB, et al. United States Pharmacopeia review of the black cohosh case reports of hepatotoxicity. Menopause. 2008 (PMID 18340277).
31. Adnan MM, et al. Black cohosh and liver toxicity: is there a relationship? Case Rep Gastrointest Med. 2014;2014:860614.
32. 60 years of Cimicifuga racemosa medicinal products. Wien Med Wochenschr. 2017;167(7-8):147-59.
33. Remifemin tabletta alkalmazási előírat (Macaristan OGYÉI ürün bilgisi), 2014.
34. Schaper & Brümmer. Remifemin plus, Remifemin, Remifemin mono ürün bilgisi.
35. German court overturns kava ban. RNZ, 12 Haziran 2014.
36. CDC. Epi team links national outbreak of liver failure, acute hepatitis to dietary supplements (OxyELITE Pro).
37. Final defendant pleads guilty in Hawaii liver injuries case. NutraIngredients-USA, 15 Mart 2019.
38. FDA. Dear health care professional letter: aristolochic acid in botanical products. 2000–2001.
39. Vanherweghem JL, et al. Rapidly progressive interstitial renal fibrosis in young women. Lancet. 1993;341:387-91; Nortier JL, et al. N Engl J Med. 2000;342:1686-92.
40. Debelle FD, Vanherweghem JL, Nortier JL. Aristolochic acid nephropathy: a worldwide problem. Kidney Int. 2008;74:158-69.
41. Kobayashi Pharmaceutical announces fifth death from beni-koji red yeast rice supplement. UPI, 29 Mart 2024.
42. Japanese firm looking into 76 supplement-linked deaths. Bangkok Post / Reuters, 2024.
43. Japan health scare: drugmaker reports two more deaths linked to supplement. Al Jazeera, 28 Mart 2024.
44. Kılınç F, Demircan F, Yıldırım Y, et al. Meyan kökü (likoris) kullanımına bağlı hipertansiyon ve hipokalemi ile seyreden 5 vakanın değerlendirilmesi. Sakarya Tıp Derg. 2014;4(4):186-90.
45. Ay MO, Aktürk A, et al. Aşırı meyan kökü şerbeti alımına bağlı hipopotasemik paralizi ve solunum yetersizliği. Cukurova Med J. 2014;39(2):387-91.
46. Ephedra (medicine). Metabolife şikayetleri ve FDA 12 Nisan 2004 nihai kuralı için derleme kaynak.
47. Buildup to a ban. Government Executive, Nisan 2004; ESPN, 30 Aralık 2003.
48. PBS NewsHour. Ephedra, 28 Şubat 2003.
49. FDA. FDA issues warning about certain supplements substituted with toxic yellow oleander. Güncelleme 11 Mart 2026.
50. CSPI. FDA update: these supplements contain toxic yellow oleander.
51. FDA. FDA takes steps to restrict 7-OH opioid products threatening American consumers. 29 Temmuz 2025.
52. Congressional Research Service. Temporary control of 7-hydroxymitragynine (7-OH) and other kratom-related substances. LSB11457, 6 Ekim 2026.
53. AMA strengthens policy to highlight risks of kratom products. AMA basın açıklaması, 9 Haziran 2026.
54. Güzelmeriç E. Doğadan gelen bir antidepresan: Hypericum perforatum L. Takviye Edici Gıdalar II. Türkiye Klinikleri; 2024:37-42.
55. Geçmişten günümüze Hypericum perforatum (sarı kantaron) ve depresyon tedavisi. J Lit Pharm Sci (Türkiye Klinikleri).
56. Tebokan Special 80 mg film tablet Kısa Ürün Bilgisi.
57. Bone KM. Potential interaction of Ginkgo biloba leaf with antiplatelet or anticoagulant drugs: what is the evidence? Mol Nutr Food Res. 2008;52(7):764-71.
58. Geleneksel Bitkisel Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği. Resmî Gazete, 3 Şubat 2023, Sayı 32093.
59. Geleneksel bitkisel tıbbi ürünler: ruhsatlandırma, kapsam sınırları ve yaptırımlar. Hukukçular Evi, 4 Eylül 2026.
60. Bitkisel macunlardan Viagra'nın etken maddesi çıktı. T24.
61. Bakanlık açıkladı: 386 üründe taklit ve tağşiş var. İstiklal.
62. Geller AI, Shehab N, Weidle NJ, et al. Emergency department visits for adverse events related to dietary supplements. N Engl J Med. 2015;373:1531-40.
63. AMA urges FDA to pursue safety standards for botanical products. AMA basın açıklaması, Kasım 2026.
64. Özhan H, Akdemir R, Yazıcı M, Gündüz H, Duran S, Uyan C. Cardiac emergencies caused by honey ingestion: a single centre experience. Emerg Med J. 2004;21(6):742-4.
65. Datura stramonium alımına bağlı antikolinerjik intoksikasyon (Uludağ Üniversitesi); Life-threatening poisoning associated with Datura stramonium: case report (İnönü Üniversitesi).
66. FDA issues star anise tea advisory. Supply Side Supplement Journal, Eylül 2003.
67. Armanini D, Bonanni G, Palermo M. Reduction of serum testosterone in men by licorice. N Engl J Med. 1999;341:1158.
68. Akdoğan M, Tamer MN, Cüre E, et al. Effect of spearmint (Mentha spicata Labiatae) teas on androgen levels in women with hirsutism. Phytother Res. 2007;21(5):444-7.
69. Koçak A, Akdoğan M, Özgüner M, Öncü M, Çiçek E. Effects of peppermint teas on plasma testosterone, follicle-stimulating hormone, and luteinizing hormone levels and testicular tissue in rats. Urology. 2004. doi:10.1016/j.urology.2004.03.046.
70. Henley DV, Lipson N, Korach KS, Bloch CA. Prepubertal gynecomastia linked to lavender and tea tree oils. N Engl J Med. 2007;356:479-85.
71. FDA/CFSAN. Letter to industry: FDA advises dietary supplement manufacturers to remove comfrey products from the market. Temmuz 2001.
72. EMA/HMPC. Public statement on the use of herbal medicinal products containing toxic, unsaturated pyrrolizidine alkaloids. EMA/HMPC/893108/2011 Rev. 1, Temmuz 2021.
73. EMEA/HMPC. Public statement on the use of herbal medicinal products containing estragole. EMEA/HMPC/137212/2005.
74. National Toxicology Program. Toxicology and carcinogenesis studies of a nondecolorized whole leaf extract of Aloe barbadensis Miller (aloe vera) in F344/N rats and B6C3F1 mice (TR-577); derleme: PMC8280299.
75. Commission Regulation (EU) 2021/468; AB Genel Mahkemesi, T-302/21, 13 Kasım 2024.
76. Rider CV, et al. Toxicity and carcinogenicity studies of Ginkgo biloba extract in rat and mouse. Toxicol Pathol. 2014. doi:10.1177/0192623313501235.
77. Jones TK, Lawson BM. Profound neonatal congestive heart failure caused by maternal consumption of blue cohosh herbal medication. J Pediatr. 1998;132:550-2.
78. European Medicines Agency. Herbal medicinal products (geleneksel kullanım ve iyi bilinen kullanım ölçütleri).
79. European Medicines Agency. Procedures for monograph and list entry establishment.
80. Geleneksel Bitkisel Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliğinde Değişiklik; Tıbbi Bitki Çayları Hakkında Yönetmelik; Aromaterapötik Ürünler Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 2 Temmuz 2026, Sayı 33298.
81. Geleneksel bitkisel tıbbi ürünler 2026 değişikliği: tıbbi bitki çayları yönetmeliği, endemik bitki, beş yıllık geçiş. Hukukçular Evi, 2026.
82. Tözün M. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'ndan yeni yönetmelikler: bitkisel ürünler, aromaterapi ve özel gıdalarda yeni dönem. N Gazete, 2026.
83. Gıda takviyeleri düzenlemesi netleşti; vitamin, mineral ve balık yağlarına yeniden onay şartı. Gıda Bülteni.
84. IARC Monographs Vol. 100A. Plants containing aristolochic acid. Lyon: IARC; 2012.
85. Directive 2004/24/EC of the European Parliament and of the Council (traditional herbal medicinal products), 31 Mart 2004.

Bu yazının hazırlanmasında AI desteği alınmıştır.