GİZLİ İLAÇ SÖZLEŞMELERİ
Eylül 2025'te Beyaz Saray'da görkemli bir tören yapıldı. Pfizer'in üst yöneticisi Başkan Trump'ın yanında durdu; Amerikalıların artık ilaçlarını dünyanın en düşük fiyatından alacağı müjdelendi. Birkaç hafta sonra aynı sahne Eli Lilly için tekrarlandı. Adı da iddialıydı: "En Çok Kayırılan Ulus" (Most Favored Nation, MFN) anlaşmaları.
Bir yıl sonra, 19 Eylül 2026'da Washington Post, bu anlaşmaların metnini okurlarına aktardı. Belgeler, tüketici hakları kuruluşu Public Citizen'ın Bilgi Edinme Yasası (FOIA) kapsamında açtığı dava sonucunda elde edildi. Yönetim önce başvurulara yanıt vermedi; kuruluş Ocak 2026'da federal mahkemeye gitti. Sonunda verilen yaklaşık 120 sayfanın büyük bölümü siyah bantlarla karartılmış durumda. Yine de açık kalan satırlar, törende anlatılanla kâğıda yazılanın aynı şey olmadığını gösteriyor.
İlan edilen "anlaşma" aslında bir niyet mektubuydu
Pfizer anlaşması 30 Eylül 2025'te tamamlanmış gibi sunuldu. Oysa o tarihte imzalanan metin, kendi ifadesiyle, yalnızca tarafları "gelecekteki kesin anlaşmalar için iyi niyetle müzakere etmeye" yükümlü kılan bir mektuptu ve hiçbir tarafı kesin bir anlaşma imzalamaya zorlamıyordu. Bağlayıcı sözleşme ancak 23 Şubat 2026'da imzalandı; yani kamuoyuna "başardık" denmesinden yaklaşık beş ay sonra. Lilly'nin 6 Kasım 2025 tarihli ilk mektubu ise neredeyse tamamen karartılmış.
Metinde neler var?
• Yurt dışında fiyat artırmaya teşvik. Pfizer sözleşmesi, şirketin ABD dışındaki fiyat artışlarından elde edeceği ek net gelirin bir kısmını ABD hükümetiyle paylaşacağı bir çerçeve içeriyor. Oran, tutar, parayı hangi kurumun alacağı ve nereye harcanacağı karartılmış. Lilly'de aynı başlıklı bölümün tamamı siyah.
• Tedariki kesene ödül. Lilly sözleşmesine göre şirket bir referans ülkeye ilaç vermeyi bırakır ve ABD'ye bildirirse, o ülkenin (düşük) fiyatı MFN hesabından çıkarılıyor. Başka bir deyişle, düşük fiyat ödeyen ülkeyi terk etmek, ABD'deki referans fiyatı yukarı taşıyabiliyor.
• Fiyatı şirket hesaplıyor. Pfizer, yeni çıkan ilaçlarda net fiyatları "Pfizer tarafından belirlenen iyi niyetli, makul varsayımlarla" hesaplayacak. Yabancı mevzuat engel olursa uluslararası fiyat verisini vermeme koşulu da var; bu koşulun kapsamı yine karartılmış.
• Gümrük vergisi koruması ve FDA ayrıcalığı. Anlaşmalar şirketlere Trump'ın ilaç tarifelerinden koruma vaat ediyor. Public Citizen, karşılığında verilen FDA "Ulusal Öncelik Kuponları" (hızlandırılmış inceleme) gibi ayrıcalıkların kapsamının metinlerde görünmediğini vurguluyor.
• Geniş gizlilik. Sağlık Bakanlığı (HHS), Pfizer ile paylaşılan tüm "Gizli Bilgi"yi FOIA'dan muaf sayma ve erişimi yalnızca uygulamayla görevli personelle sınırlama sözü vermiş.
• Üç yıllık süre. Pfizer sözleşmesi 20 Ocak 2029'da, yani bu yönetimin görev süresinin bitiminde sona eriyor. Pfizer'in sözleşmeyi "derhal feshetme" hakkını doğuran koşullar ise karartılmış.
GLP-1 istisnası ve Eliquis paradoksu
Beyaz Saray, obezite ve diyabet ilaçlarında (GLP-1) sağladığı indirimi başarı hikâyesinin merkezine koymuştu. Ancak Lilly sözleşmesindeki "kapsanan ürün" tanımı, şirketin en çok satan tirzepatid ürünlerini (Mounjaro ve Zepbound) Medicaid'in MFN modelinin (GENEROUS) dışında bırakıyor. Bunların yerine 245 dolarlık ayrı bir program (BALANCE) öngörülüyor; Public Citizen'a göre bu fiyat, referans ülkelerin bazılarındaki liste fiyatından yüksek. Harvard'dan Thomas Hwang'ın hesabına göre aynı istisna Novo Nordisk ürünlerine de uygulanırsa Medicaid ilk yılda 1 ila 1,7 milyar dolar tasarruftan mahrum kalabilir.
Eliquis örneği ise "indirim" kavramının nasıl esnetilebildiğini gösteriyor. Liste fiyatı MFN görüşmeleri bağlamında düşürüldü; ancak Public Citizen'ın Pfizer'in kendi mali tablolarına dayanarak aktardığına göre ilacın ABD geliri 2026'nın ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 25 arttı. Liste fiyatı ile net fiyat arasındaki fark, bu tür duyuruların neden belgeyle sınanması gerektiğini bir kez daha hatırlatıyor.
Tarafların yanıtı
Pfizer, anlaşmanın arkasında durduğunu ve bunun "Amerikan hastaları için bir kazanım" olduğunu açıkladı. Beyaz Saray sözcüsü Kush Desai ise karartmaların, diğer ilaç şirketleriyle müzakereleri zayıflatabilecek "ticari açıdan hassas bilgileri" koruduğunu söyledi. Yönetim, MFN anlaşmalarının on yılda 600 milyar dolar tasarruf sağlayacağını savunuyor. Ne var ki kapsanan ilaç listeleri ve fiyat hesaplama yöntemi karartıldıkça bu rakamın bağımsız olarak doğrulanması mümkün olmuyor.
Bu haber bizi neden ilgilendiriyor?
Anlaşmaların asıl "ihracat ürünü", ABD dışındaki fiyatlara yönelik baskıdır. Mantık basit: Referans ülkelerdeki fiyat yükselirse ABD'nin bağlandığı "en düşük fiyat" da yükselir. Bunun iki yolu var: ya diğer ülkeler daha fazla öder ya da düşük fiyatlı ülkelere ilaç hiç verilmez. Sonuçlar şimdiden görünüyor. İsviçre'de Ocak 2025 ile Haziran 2026 arasında yeni yenilikçi ilaçların yaklaşık üçte biri için geri ödeme başvurusu yapılmadı; şirketler gerekçe olarak ABD fiyatlarına etkiyi gösterdi. ABD'nin İngiltere ile Nisan 2026'da imzaladığı ilaç düzenlemesi ise İngiltere'nin fiyatı en düşük olsa bile ABD'deki Medicaid MFN fiyatının ona "demirlenmeyeceğini" hükme bağlıyor.
Türkiye, ilaç fiyatlarını Avrupa referans ülkelerine göre belirleyen ve düşük tutulan avro değeri nedeniyle fiyat düzeyi görece düşük kalan bir ülke. Bu Türkiyenin uluslararası fiyat zincirinin en alt halkalarından biri olmak demek. ABD'de düşük fiyatlı pazarları "sorun" olarak tanımlayan bir sözleşme dili yerleştikçe, şirketlerin bu pazarlarda ürün lansmanını geciktirme ya da ertelemeye yönelik mevcut eğilimlerinin güçlenmesi olasılığı göz ardı edilemez. Türkiye'nin yeni fiyatlandırma kılavuzunu tartıştığımız bu dönemde, kararlarımızın Washington'daki gizli sözleşmelerden bağımsız olmadığını bilmek zorundayız. Bazı ABD firmaları yeni ilaçları Türkiyeye getirmeyebilir.
Sonuç:
Kamu parasıyla ödenen ilaçların fiyatı, kamuya kapalı sözleşmelerle belirlendiğinde denetim imkânsız hâle gelir. ABD'de bu metinlere ulaşmak bir sivil toplum kuruluşunun mahkemeye gitmesini gerektirdi ve sonuç yine de siyah bantlarla dolu sayfalar oldu.
Kaynaklar
1. Diamond D, Beggin R. Secret contracts reveal undisclosed terms in Trump's drug-pricing deals. The Washington Post, 19 Eylül 2026. https://www.washingtonpost.com/politics/2026/09/19/secret-contracts-reveal-undisclosed-terms-trumps-drug-pricing-deals/
2. Public Citizen. Public Citizen FOIA Reveals That Pharma, Not Patients Are Favored In Trump's Drug Pricing Deals. 19 Eylül 2026. https://www.citizen.org/article/public-citizen-foia-reveals-that-pharma-not-patients-are-favored-in-trumps-drug-pricing-deals/
3. Public Citizen. Public Citizen Sues Trump Administration for Failing to Make Public Its Secret Deals with Pfizer and Eli Lilly. Ocak 2026. https://www.citizen.org/news/public-citizen-sues-trump-administration-for-failing-to-make-public-its-secret-deals-with-pfizer-and-eli-lilly-2/
4. PharmaSource. MFN Deal Includes Revenue-Sharing With HHS on Overseas Sales. 22 Eylül 2026. https://pharmasource.global/content/policy-briefing/mfn-deal-includes-revenue-sharing-with-hhs-on-overseas-sales/
5. Yahoo News. Secret Pfizer, Lilly Deals Included Tariff Protections. Eylül 2026. https://www.yahoo.com/news/politics/articles/secret-pfizer-lilly-deals-included-164751543.html