FDA danışma kurullarındaki hasta ve tüketici temsilcilerinin önemli bir bölümü, ilaç şirketlerinden fon alan derneklerle bağlantılı
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), bir ilacın onaylanıp onaylanmayacağı gibi kritik kararlarda danışma kurullarının görüşüne başvurur. Bu kurulların çoğunluğu bilim insanlarından oluşur; ancak kamunun sesini taşısın diye her kurulda bir hasta temsilcisi ve bir tüketici temsilcisi de yer alır. Health Affairs Scholar dergisinde 7 Ekim 2026'da yayımlanan yeni bir çalışma, bu "kamunun sesi" koltuklarının ne kadar bağımsız olduğunu sorguluyor. STAT News'in 13 Ekim tarihli haberiyle geniş kitlelere ulaşan bulgular, sitemizde yıllardır yazdıklarımızı belgeleriyle doğruluyor.
Ne bulundu?
Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden (USC) Genevieve P. Kanter ve Toni Mankowitz, 2013–2022 yılları arasındaki FDA danışma kurulu toplantılarını inceledi. Araştırmacılar, toplantıya katılan hasta ve tüketici temsilcilerinin, katıldıkları yıl içinde aktif olarak yer aldıkları savunuculuk kuruluşlarının ilaç endüstrisinden fon alıp almadığına baktı.
Sonuçlar çarpıcı: Toplantıların yaklaşık beşte ikisinde (%38) ilaç şirketlerinden fon alan bir dernekle aktif bağı olan en az bir hasta ya da tüketici temsilcisi bulunuyordu. Bazı kurullarda bu oran %50'yi aştı. Daha da önemlisi, toplantıların %11'inde, yani her on toplantıdan birinden fazlasında, temsilcinin bağlı olduğu kuruluş doğrudan o gün incelenen ilacın sahibi şirketten para alıyordu. STAT'ın aktardığına göre bu kurumsal bağların büyük çoğunluğu toplantılarda beyan edilmedi.
Yazarların vardığı sonuç açık: Bu oranlar tek tük vakaları değil, FDA'nın politika düzeyinde ele alması gereken yapısal bir sorunu gösteriyor. FDA'nın bilimsel üyeler için iyi tanımlanmış çıkar çatışması kuralları var; ancak hasta ve tüketici temsilcilerinin bağlı olduğu derneklerin endüstriden aldığı fonlar bu kuralların büyük ölçüde dışında kalıyor.
Neden önemli?
Hasta temsilcileri FDA danışma kurullarında geçici oy hakkına sahip üyeler olarak görev yapar. Yani mesele yalnızca bir "görüş bildirme" değildir; oy, kurulun tavsiyesini ve dolayısıyla onay kararını etkiler. Hasta temsilcisinin hastalıkla yaşamanın ne demek olduğunu kurula taşıması değerlidir; ama aynı temsilcinin derneği, incelenen ilacın üreticisinden para alıyorsa, o koltukta oturan ses kimin sesidir?
Kanter, daha önce FDA Komisyoneri Makary'nin endüstri temsilcilerini kurullardan çıkarma kararını değerlendirirken, endüstri temsilcilerinin zaten oy hakkı olmadığını, asıl zor çıkar çatışması sorununun başka yerde olduğunu söylemişti. Aynı değerlendirmede hasta temsilcilerinin diğer üyelerle aynı bilimsel yeterlilik taramasından geçmediğine de dikkat çekmişti. Yeni çalışma, endüstri etkisinin kapıdan çıkarıldığında pencereden, hasta dernekleri üzerinden girebildiğini gösteriyor.
Tablo yeni değil
Hasta derneklerinin endüstri finansmanı uzun süredir belgeleniyor. New England Journal of Medicine'de 2017'de yayımlanan bir çalışmada, yıllık geliri 7,5 milyon doları aşan büyük hasta savunuculuk kuruluşlarının %80'inden fazlasının endüstriden fon aldığı bildirildi. JAMA Internal Medicine'deki bir başka çalışmada, çok daha küçük bütçeli derneklerde bile bu oran yaklaşık üçte iki düzeyindeydi. Kaiser Health News'in analizine göre ilaç şirketleri yalnızca 2015'te hasta derneklerine yaklaşık 12 bin bağışla toplam 116 milyon dolar verdi; bu, aynı yıl lobiye harcadıklarının neredeyse iki katıydı. Project On Government Oversight (POGO) da FDA'nın kullanıcı ücreti (PDUFA) müzakerelerinde danıştığı hasta ve tüketici gruplarının %90'ından fazlasının ilaç endüstrisinden fon aldığını ortaya koymuştu.
Bağımsız tüketici örgütleri de yıllardır benzer uyarılar yapıyor. Endüstriden fon almayan kuruluşların oluşturduğu Patient, Consumer and Public Health Coalition, 2024'te FDA'nın danışma kurulu reformu dinleme oturumunda, tüketici temsilcisi koltuklarına sıklıkla endüstriyle ya da incelenen ürünle bağı olan kişilerin atandığını söylemişti.
Bizim yazdıklarımızla örtüşüyor
klinikfarmakoloji.com'da bu sorunu farklı açılardan defalarca ele aldık. Acı İlaç dizisindeki "Vurdum Duymazlar" yazımızda ve "Yenilikçi İlaç Endüstrisinin Hesap Verebilirliği" başlıklı sentezimizde, ilaç şirketlerinin hekimlere, kurumlara ve medyaya uzanan para ilişkilerini belgelerle ortaya koyduk. Yetim ilaçlarla ilgili yazımızda, hasta derneği ağlarının düzenleyici kurumlarla iç içe geçebildiğini; TİTCK'da üst düzey görevdeki bir yetkilinin aynı anda bir hasta derneğinin yönetim kurulunda yer aldığını doğrudan mesleki bilgimize dayanarak yazdık. DSM ve psikiyatride çıkar çatışması yazılarımızda ise karar vericilerin beyan edilmeyen bağlarının tanı ve tedavi ölçütlerini nasıl biçimlendirdiğini gösterdik.
FDA verisi bize şunu söylüyor: Sorun kişilerin ahlakı değil, sistemin tasarımıdır. Kurallar yalnızca bireysel ödemelere bakıp kuruluş düzeyindeki fonları görmezden geldiğinde, "hastanın sesi" kolayca ürünün pazarlama sesine dönüşebilir.
Türkiye için sorular
ABD'de en azından bu analizi yapmaya imkân veren veriler ve kamuya açık toplantı kayıtları var. Türkiye'de ise şu sorular yanıt bekliyor:
Birincisi, hasta derneklerinin ilaç şirketlerinden aldığı bağış, sponsorluk ve proje destekleri tek bir kamuya açık, aranabilir ve karşılaştırılabilir kaynakta yer alıyor mu?
İkincisi, TİTCK ve SGK'nın ruhsat, geri ödeme ve erişim süreçlerinde görüşüne başvurulan hasta derneklerinden çıkar beyanı alınıyor mu; alınıyorsa bu beyanlar yayımlanıyor mu?
Üçüncüsü, kamuoyunda "hastalar bu ilaca erişemiyor" söylemiyle yürütülen kampanyalarda dernek ile ilacın sahibi şirket arasındaki mali ilişki okura, izleyiciye ve karar vericiye açıkça bildiriliyor mu?
Çözüm karmaşık değil: Karar süreçlerine katılan her derneğin endüstriden aldığı fonların zorunlu ve kamuya açık beyanı; incelenen ürünün sahibinden fon alan kuruluşun temsilcisinin o konuda oy kullanmaması ya da en azından bağın toplantı kaydına geçirilmesi; ve bu bilgilerin tek bir kamu veritabanında toplanması. Hastanın sesi değerlidir; tam da bu yüzden kimin tarafından finanse edildiği bilinmelidir.
Kaynaklar
1. Kanter GP, Mankowitz T. Prevalence of ties to industry-funded organizations among patient and consumer representatives on FDA advisory committees. Health Affairs Scholar 2026; qxag269. doi:10.1093/haschl/qxag269
2. Silverman E. Many patient, consumer reps on FDA advisory panels have ties to groups funded by pharma, analysis finds. STAT News, 13 Ekim 2026.
3. McCoy MS ve ark. Conflicts of interest for patient-advocacy organizations. N Engl J Med 2017;376:880-885.
4. Rose SL ve ark. Patient advocacy organizations, industry funding, and conflicts of interest. JAMA Intern Med 2017;177(3):434-436.
5. Kaiser Health News. Pre$cription for Power: drugmakers' donations to patient advocacy groups (2015 verileri).
6. Project On Government Oversight (POGO). FDA and patient groups are addicted to drug industry.
7. National Center for Health Research. Patient, Consumer, and Public Health Coalition, FDA danışma kurulu dinleme oturumu, 13 Haziran 2024.
8. BioSpace. Banning industry from FDA adcomms won't 'move the needle much' (Kanter ile görüşme), 2025.
9. FDA. Learn About FDA Advisory Committees.